Column

Maken films een Ministerie van Waarheid overbodig?

De cast van 'Een echte Vermeer', die deze week in première ging. Beeld anp

Iedere fictie is in zekere zin een herschrijving van de realiteit. Maar het wordt problematisch als die eerste de tweede overwoekert en ten slotte van haar plaats verdringt, vindt filosoof Ger Groot. Dan neemt het verzinsel het over van het soms weerbarstige verleden.

De nieuwe film 'Een echte Vermeer' neemt het niet zo nauw met de historische feiten, zo meldde Trouw gisteren (link voor abonnees). Meestervervalser Han van Meegeren was door geldzucht het foute pad opgegaan en niet omwille van de liefde, zoals de film de kijker voorhoudt. Een romantische motief trekt nu eenmaal meer publiek dan een verhaal over cententellerij.

'Hier is het cherchez la femme,' zo merkt Trouw-recensent Ronald Rovers op. 'In het echt was het follow the money.' Dat is mooi geformuleerd. Maar is het erg dat de filmmakers de geschiedenis een heel eigen draai geven? Voor Rovers is dat uiteindelijk een ondergeschikte kwestie. Hij besluit zijn recensie met een esthetisch vonnis, niet met een oordeel dat vraagt naar historische juistheid.

Losse omgang met het verleden

Zo'n losse omgang met het verleden komt bij films vaker voor. Dit voorjaar zag Rovers in de film Monsieur chocolat (link voor abonnees) ook al zoiets. Het levensverhaal van de voormalige slaaf Rafael Padilla, die het in het Parijs van de Belle Époque tot een succesvolle clownscarrière wist te schoppen, werd er mooi maar wel érg dramatisch in verteld. Anders dan de film voorspiegelt verdween hij niet in de obscuriteit doordat hij als eerste zwarte acteur Othello wilde spelen, maar doordat circussen minder populair werden, zo schrijft Rovers gewetensvol.

En ook, zo vervolgt hij, door de nasleep van de Dreyfus-affaire, 'die ervoor zorgde dat het publiek het afranselen van een zwarte man door zijn blanke meester niet meer zo komisch vond'. Dat laatste is wel heel ironisch, want Monsieur Chocolat staat duidelijk in het teken van de zwarte emancipatie.

In de film loopt het met Rafael Padilla tragisch af, geheel volgens de regels van het genre. Dat er zo'n honderd jaar geleden al iets in de raciale gevoeligheid was gaan veranderen, past niet goed in het beeld van wat een nogal simplistische propagandafilm blijkt te zijn geworden.

Dat is ernstiger dan het Van Meegeren-vergrijp, want hier wordt de geschiedenis vervalst omwille van de geschiedenis zelf. De film past naadloos in de overtuiging dat de hele Europese cultuur gedompeld zou zijn in het somberst mogelijke racisme - zoals vandaag de dag nogal eens te horen is. Wanneer dat historisch gezien niet helemaal kopt, rest er niets anders dan het verleden te herschrijven en van zijn dubbelzinnigheid te ontdoen.

Acteur Omar Sy als de voormalige slaaf Rafael Padilla in Monsieur Chocolat. Beeld Screenshot Youtube

Heiligenleven

Ook in de vorig jaar uitgekomen film 'Suffragette' zie je dat gebeuren. Het verhaal over Emmeline Pankhurst die samen met haar man streed voor het vrouwenkiesrecht, gebruikt de geschiedenis nogal selectief. Niet alleen omdat het aandeel van Pankhursts echtgenoot naar de achtergrond verdwijnt. Maar ook omdat het standsbewustzijn van de Suffragette-beweging in de film wordt omgebogen tot een alomvattende strijd ter wille van de verworpenen der aarde.

Niets was minder waar. De filosoof Bertrand Russell verbrak er zelfs zijn banden met de Suffragette-beweging om. Hij gaf de voorkeur aan een strijd die het kiesrecht wilde toekennen aan iedereen, zelfs aan arbeiders, en niet alleen aan vrouwen van de eigen stand. Dat was in die tijd nog lang niet vanzelfsprekend. Veel suffragettes vonden het algemeen kiesrecht maar niks. Maar vandaag de dag valt dat moeilijk te verkopen - en dus werd de suffragette-film de zoveelste variant op het genre van het heiligenleven.

Natuurlijk hebben de makers van de film daar het recht toe, zoals ook romanschrijvers het recht hebben de werkelijkheid naar hun hand te zetten. Maar problematisch wordt het wanneer die eerste de tweede overwoekert en ten slotte van haar plaats verdringt. Dan neemt het verzinsel het over van het soms weerbarstige verleden - en nemen moeders hun dochters mee naar de bioscoop om (zoals ik een vriendin hoorde zeggen) 'ze van de vrouwenstrijd bewust te maken.'

Een zwartkijker ziet zo langs zachte weg tot stand komen wat George Orwell in '1984' in zoveel bitterder kleuren schilderde. Een Ministerie van Waarheid is dan niet meer nodig om de historie te hervertellen naar de wensen van het heden. De verhalende kunsten zelf doen dat maar al te graag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden