Flevoland

Make Flevoland great again

Op de golven van Pim Fortuyn haalde Leefbaar Almere in 2002 in één klap negen raadszetels. De nieuwkomer wilde graag meebesturen en dat gebeurde, dankzij de PvdA. Beeld Hollandse Hoogte

Wat doet een partij die het politieke establishment uitdaagt en daarmee glansrijk de verkiezingen wint? Meebesturen of langs de zijlijn blijven staan? In Almere hebben ze ervaring met beide.

Als Donald Trump tot president van de Verenigde Staten gekozen kan worden, wat is er dan allemaal niet mogelijk in Nederland!? Heel veel, denkt de PVV, wacht maar af tot de Tweede Kamerverkiezingen van komend voorjaar. "We will make the Netherlands great again", liet partijleider Geert Wilders via Twitter weten, met een overduidelijke verwijzing naar de slogan van Trump. En op het bericht dat de nieuwe president twee tot drie miljoen illegalen gaat uitzetten: "Geweldig. Gaan we hier ook doen - na 15 maart."

De gevestigde politiek uitdagen en daarmee een klinkende verkiezingsoverwinning boeken, dat kán. Van dat besef lijkt de PVV doordrongen, nu meer dan ooit. Maar wat dan? In de VS krijgt de winnaar meteen veel macht, in de Nederlandse verhoudingen ligt dat anders. Hoe kan zo'n overwinning hier worden omgezet in een andere politiek?

Wie dat wil weten, kan z'n licht opsteken in Almere. Daar werd de PVV al twee raadsverkiezingen op rij de grootste partij. Maar hoe is het die uitdager daarna vergaan?

De Almeerse PVV is al net zo opgetogen als haar landelijke leidsman. PVV-raadsleden twitterden triomfantelijk de uitslag van een peiling, een paar dagen na de verkiezing van Trump, die hun partij twee extra Kamerzetels in het vooruitzicht stelde. "Nederland moet weer van ons worden", heette het. Raadslid Chris Jansen, tevens fractievoorzitter in de Provinciale Staten van Flevoland, twitterde een provinciale echo van zijn Haagse leider: "Make Flevoland great again." Inwoners weten door Trump dat ze de gevestigde kliek kunnen wegstemmen."

Dat wist de PVV allang, voegde de Almeerse fractievoorzitter Toon van Dijk daaraan toe. Trumps verkiezing is "een bevestiging van een ommekeer die al is ingezet", zei hij tegen Omroep Flevoland. "Gewone mensen merken dat ze, als ze samen komen, de macht kunnen pakken."

Een weksignaal voor de gevestigde partijen, stelt Van Dijk. "Maar die sukkelen over een paar dagen weer in slaap." Trouw wil hij niet te woord staan: "Ik spreek in principe alleen met lokale en regionale media." Vragen over hoe hij de botsing tussen het politieke establishment en zijn uitdagers ziet en wat die oplevert, blijven dus onbeantwoord.

Die botsing deed zich in Almere al eerder voor: op de golven van de populariteit van Pim Fortuyn haalde nieuwkomer Leefbaar Almere bij de raadsverkiezingen van 2002 in één klap negen zetels.

PvdA'er Arie-Willem Bijl had er toen net drie jaar wethouderschap op zitten. "Echt nog niet zo lang dus", zegt hij nu. "En toch besefte ik toen: ik ben een klein regentje geworden. Gewend aan de bestuurlijke structuren, aan de werkwijze binnen de partij, aan hoe het altijd gegaan was. Ik was bezig mijn drive te verliezen. De opkomst van Leefbaar Almere was een schok. Maar het was ook een eyeopener."

Tekst loopt door onder afbeelding.

De Almeerse fractievoorzitter Toon van Dijk (PVV). Beeld anp

De gevestigde politiek in Almere zat bepaald niet op deze nieuwkomer te wachten en met name de VVD had die liever buiten het gemeentebestuur gehouden. Maar Leefbaar Almere zelf wilde graag meebesturen en de PvdA zette uiteindelijk de deur open. 'Tandenknarsend', zeggen sommige betrokkenen achteraf, maar volgens Bijl leverde die stap 'het beste college sinds jaren' op.

"Leefbaar Almere ontstond aan de kaarttafel met een groep burgers die zich groen en geel ergerden aan de politiek, maar die niet aan de zijlijn wilden blijven staan", blikt Bijl terug. "We hadden stevige debatten over wat voor stad we wilden, wat voor samenleving. Ik ben ervan overtuigd dat we samen tot betere plannen kwamen dan als we niet in gesprek waren gegaan."

Nico van Duijn - huisarts in ruste, destijds een van de oprichters van Leefbaar Almere en nog steeds raadslid - herkent zich in grote lijnen in dat beeld. "We waren de grootste partij, we wilden aan de bak, onze verantwoordelijkheid nemen." En dat heeft het nodige opgeleverd, vindt hij. "Bestuurlijke hygiëne: geen spelletjes en afspraakjes en trucjes. Financiële hygiëne: pas geld uitgeven als je het hebt. Een andere overheid: niet alles willen regelen, maar burgers gelegenheid geven hun eigen zaken zelf te regelen."

Nieuwe uitdager

Maar dat was toen en dit is nu. Leefbaar Almere bestuurt nog steeds mee (met één wethouder), maar van de negen zetels van toen zijn er nog maar vier over. De nieuwe uitdager van de zittende macht is de PVV: die kwam in 2010 met negen zetels de raad binnen. Volgens de PVV is Leefbaar Almere intussen zelf onderdeel geworden van de gevestigde politiek.

"Dat klopt", zegt Van Duijn welgemoed over dat laatste. "Maar nog steeds met een eigen geluid." De PVV trekt nu de ontevreden kiezers die in 2002 zijn eigen partij groot gemaakt hebben, ja, dat klopt ook. En nee, daar treurt hij niet over. "Als je gaat meebesturen, verlies je aanhang, dat kan bijna niet anders. Daar moet je niet al te moeilijk over doen."

Intussen kiest de PVV nu een heel andere positie dan Leefbaar Almere destijds: niet meebesturen, maar vanaf de zijlijn haar boodschap luid en duidelijk blijven uitdragen. En dat werkt in minstens één opzicht beter dan de keus van Leefbaar Almere: bij de raadsverkiezingen van 2014 haalde de PVV opnieuw negen zetels, opnieuw veel meer dan alle andere Almeerse partijen.

Maar opnieuw kwam de PVV daarna in de oppositie. Niet omdat ze dat per se wilde, maar omdat de andere partijen niets zagen in onderhandelingen over haar 'extreme standpunten', zoals Van Duijn het zegt. "We willen geen cordon sanitaire, we willen dat de PVV een fatsoenlijke plek in de raad kan innemen. Maar door steeds maar te hameren op dezelfde standpunten plaatst ze zich soms buiten de discussie."

Toch heeft de PVV niet minder invloed heeft dan Leefbaar Almere destijds, zegt Jan Dirk Pruim, griffier van de gemeenteraad. "De opkomst van beide partijen zie ik als een schreeuw om aandacht van mensen die zich onmachtig voelen", zegt hij. "En beide hebben ze veel invloed. Ja, ook de PVV. Dat ze voortdurend haar eigen thema's aan de orde stelt - veiligheid, migratie - leidt tot verscherpte aandacht daarvoor."

Dat pakte bijvoorbeeld goed uit in de discussie over de vestiging van een asielzoekerscentrum, zegt Pruim: grote onrust bleef uit. "Er was in de raad al stevig over gedebatteerd en alleen al door de deelname van de PVV daaraan werd de onrust gekanaliseerd. Het hangt er natuurlijk van af wat de doelstellingen van je partij zijn, maar het is niet zo dat je in de coalitie altijd meer bereikt."

Maar oud-wethouder Bijl betreurt de gestolde verhoudingen tussen PVV en gevestigde partijen in de Almeerse politiek: de oude partijen als vanouds in het centrum van de macht, de PVV erbuiten. En hij wijt dat óók aan de gevestigde politiek, inclusief zijn eigen PvdA. "Die heeft sowieso de neiging te denken: wij sociaal-democraten, met onze wortels in de samenleving, weten wat goed is voor de mensen. Zeker, het is lastig om samen te werken met de PVV, want die wil kennelijk niet echt. Maar met de PVV-kiezers valt best te praten. Alleen, je komt er pas achter wat ze willen als je naar ze luistert."

In Almere is nu een 'patstelling' ontstaan tussen de gevestigde politiek en haar belangrijkste uitdager, is Bijls indruk. "De PVV staat langs de zijlijn en schreeuwt. De PvdA bestrijdt de PVV-standpunten. Maar ze moet niet tegen de PVV in gaan, maar vooral luisteren en daarvan leren. Misschien niet van de PVV-raadsleden, maar wel van haar kiezers."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Joost Eerdmans van Leefbaar Rotterdam. Beeld anp

Het geheim van Rotterdam

Is dit uiteindelijk de keus waarvoor de uitdagers van het establishment staan: meebesturen en ineenschrompelen of langs de zijlijn blijven roepen? Nee, zegt Julien van Ostaaijen, die zich als politicoloog aan de Universiteit van Tilburg bezighoudt met lokale politiek en populisme. "Het kan: meebesturen zonder aanhang te verliezen." Hét voorbeeld daarvan is niet in Almere te vinden, maar in Rotterdam: "Leefbaar Rotterdam is onderdeel van de macht geworden én groot gebleven."

Het geheim van Rotterdam? "Wederzijdse aanpassing", zegt Van Ostaaijen. "Het establishment heeft zich aangepast aan de agenda van Leefbaar. Om allerlei redenen, ook opportunistische. Toenmalig burgemeester Opstelten bijvoorbeeld was toch al bezig met veiligheid. Die kon de Leefbaar-inzet omhelzen om zijn eigen positie te versterken."

Maar ook Leefbaar heeft zich aangepast: aan het systeem. "Het heeft geleerd dat politiek een spel van geven en nemen is", zegt Van Ostaaijen. "Dat je wel hard kunt roepen, maar geen bevelen kunt uitdelen. Dat je zonder meerderheid in de raad moet samenwerken."

Gaat zo'n nieuwkomer dan niet vanzelf tot de gevestigde orde behoren? Nee, zegt Van Ostaaijen. "Het vernieuwende gaat er wel een beetje af. De Leefbaar-mensen zijn de politiek in gegaan uit onvrede. Als je een paar jaar meedraait, ga je beter begrijpen dat zaken niet snel veranderen, dan word je gematigder. Maar het knappe van Leefbaar Rotterdam is dat zijn achterban desondanks een stabiele omvang heeft. Het heeft het spel leren spelen: stevige uitspraken, samenwerken en dingen voor elkaar krijgen."

Dat leidt er trouwens niet toe dat meer mensen zich gaan herkennen in de politiek. Dat blijkt uit de opkomst bij verkiezingen: die neemt door de deelname van populistische partijen als Leefbaar en PVV niet toe. In Almere trok de PVV in 2010, toen ze voor het eerst meedeed, weliswaar kiezers naar de stembus die eerder thuis waren gebleven, maar vier jaar later was dat effect alweer verdwenen. Er blijven grote groepen burgers buitenspel staan die in geen enkele partij vertrouwen hebben, ook niet in de nieuwkomers.

Externe vijand

Kan een partij die ervoor kiest aan de zijlijn te blijven staan, zoals de PVV in Almere, dan op den duur haar achterban wel op peil houden? Of wordt de rol van uitdager dan vanzelf sleets? "Dat laatste hóeft niet", zegt Van Ostaaijen. "Als je aan de buitenwereld kunt verkopen dat je voortdurend wordt buitengesloten, schep je een krachtige externe vijand. Met dat beeld kun je lang aan de weg blijven timmeren."

Raadsgriffier Pruim grinnikt een beetje. "Nou, in Almere lukt het de PVV héél goed, hoor, om voortdurend de aandacht op zichzelf te blijven vestigen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden