Majestueuze hemels

Koepelkerk in Smilde (1788) van Abraham Sorg. (FOTO'S LUUK KRAMER)

Een koepel beschrijft een cirkel, de meest volmaakte vorm, die de hemel symboliseert. Het fotoboek ’Hollandse hemels’ toont zestig koepeldaken in Nederland.

Koepelkerken staan niet in hoog aanzien. Althans niet bij Nederlandse architecten, die dit bouwtype zelden hebben toegepast. Hoe anders ligt het buiten Nederland, waar koepelkerken alom geliefd zijn. Noem een willekeurige Europese (hoofd)stad, of dat nu Rome met de Sint Pieter, Parijs met de Sacré Coeur, of Londen met St Paul’s Cathedral is, elke kerk trekt dagelijks drommen bezoekers.

Om de koepelkerken in Nederland op de kaart te zetten, hebben fotograaf Luuk Kramer en publicist Bernard Hulsman een verkenningstocht door Nederland gemaakt. Waarbij ze en passant ook naar een enkel paleis (Huis ten Bosch in Den Haag, waar zelden gefotografeerd mag worden), landhuis of kasteeltje, warenhuis (de Bonneterie), gevangenis, synagoge (in Enschede) en moskee uitkeken.

Ze kwamen uit op zestig voorbeelden, en fotografeerden daarvan zowel het exterieur als het hemelgewelf van de koepel. De foto’s en een summiere begeleidende tekst zijn nu in boekvorm verschenen.

Een selectie van de foto’s van katholieke en protestantse koepelkerken hangt op een bescheiden tentoonstelling in het Museum voor Religieuze Kunst in Uden, waar in het centrum een koepelkerk staat die in de volksmond de ’citruspers’ heet.

Het relatief kleine aantal van zestig Nederlandse koepeldaken wijst erop dat Kramer en Hulsman niet naar een volledige inventarisatie hebben gestreefd. Alleen al het aantal moskeeën met een koepeldak is vele malen groter. Ook als de auteurs zich tot christelijke koepelkerken hadden beperkt, zou er het een en ander ontbreken.

Het is misschien flauw om in dit verband de Wilhelminakerk in Dordrecht te noemen, gebouwd in 1898-’99 naar een ontwerp van Tjeerd Kuipers die uitging van een kerk met een ronde plattegrond met daarboven een gedrukte koepel, of de Koepelkerk in Witmarsum, die als uitzondering een klokkenkoepel kent, maar een misgreep is het ontbreken van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Helmond. Deze neoromaanse kruisbasiliek werd naar een ontwerp van Jos Margy tussen 1915 en 1928 voltooid. Ze is vooral bekend geworden door de schilderingen van Charles Eyck.

Positief stemt wel de keus van Kramer en Hulsman voor de kathedrale basiliek Sint Bavo in Haarlem. Dit ontwerp van Jos Cuypers uit 1930 kent net als de kerk in Helmond neobyzantijnse trekjes. In Haarlem zijn ze bedoeld om met deze bisschopszetel een voorbeeld voor katholiek Nederland te stellen.

Hoewel de negentiende eeuw rijk aan koepelkerken was, heeft Nederlandse bekendste bouwmeester uit die periode, Pierre Cuypers sr., zegge en schrijve één keer een koepelkerk ontworpen en toen was het meteen goed raak. In het Brabantse Oudenbosch staat sinds 1892 de Basiliek van de HH Agatha en Barbara. Cuypers wilde daarmee een verkleinde kopie van de Sint Pieter in Rome maken. Met één kanttekening: het lijkt er verdacht veel op dat hij zich voor de voorgevel liet inspireren door de Sint Jan van Lateranen, eveneens in Rome.

Een koepelspecialist was Cuypers bepaald niet. Eerder geldt dat voor een bouwmeester als Jan Stuyt, die behalve voor de sprookjesachtige Cenakelkerk in Heilig Landstichting ook voor de Obrechtkerk in Amsterdam en verschillende kerken in Den Bosch tekende.

Bij het zien van zoveel koepelkerken op een expositie komt onmiddellijk de vraag op om welke reden een bouwmeester ertoe besluit een koepel in zijn ontwerp op te nemen.

Op dat punt geven Kramer en Hulsman niet thuis. Zij reppen niet van de bouwkundige redenen – met een koepel creëer je een gemakkelijk draagbare dakconstructie en breng je bovendien het daglicht tot diep in het interieur – of de esthetische overwegingen – een koepel beschrijft meestal een cirkel, de meest volmaakte vorm, die de hemel of het paradijs symboliseert.

Het gaat de fotograaf en de schrijver erom de kijker en lezer een esthetisch genoegen te bieden.

Dat lukt op de tentoonstelling met afbeeldingen van een meter bij een meter veel beter dan in het boek waarin de majestueuze hemels teruggebracht zijn tot A4-formaat.

De Cenakelkerk in Heilig Landstichting (1915) van Jan Stuyt. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden