Mag je een mens afschrijven en tot zijn dood opsluiten?

Levenslang gestraften blijven in Nederland tot aan hun dood in de cel. Op dit moment zijn dat er 34, een record. Ze hebben niet ook maar het geringste perspectief op rehabilitatie. Is dat inhumaan of juist gerechtvaardigd? Trouw zoekt in een korte serie interviews antwoord op deze vraag.

"Een mens mag je niet afschrijven", vindt Wiene van Hattum. "Een dader moet zijn straf kunnen 'uitboeten'. Iemand levenslang in de cel opsluiten zonder perspectief is inhumaan. Bij levenslang wordt een straf alleen langer en langer, tot ze disproportioneel wordt."

Wiene van Hattum is docente strafrecht aan de Rijksuniversiteit in Groningen. Ze is ook initiatiefneemster en bevlogen voorzitter van het in juni 2008 opgerichte Forum Levenslang. De inmiddels 130 mensen uit onder meer de medische wetenschap, magistratuur en gevangenispastoraat die zich sindsdien bij het Forum voegden, streven naar een humaner beleid in Nederland voor levenslang gestraften.

Van Hattum: "Nadat in 1870 in Nederland de doodstraf was afgeschaft en levenslang werd ingevoerd, konden levenslang gestraften rekenen op strafvermindering door gratie. In de periode na de Tweede Wereldoorlog was het nog beleid om na tien, vijftien jaar na te gaan of het niet inhumaan was de levenslange straf voort te zetten. Later is de samenleving verhard en inherent hieraan het strafklimaat. Hierdoor moet iemand met levenslang nu tot aan zijn dood zijn straf uitzitten. Dat aantal is de afgelopen vijftien jaar sterk toegenomen, van tien naar vierendertig nu."

Ten opzichte van de vorige eeuw is het aantal opleggingen verviervoudigd. De huidige populatie van levenslang gestraften is zelfs de grootste ooit die het Nederlandse gevangeniswezen onder zijn hoede had. Sinds enkele jaren echter is er sprake van een afname van het aantal delinquenten dat levenslang onherroepelijk kreeg opgelegd.

Van Hattum voorziet dat Nederland hiermee 'over de piek heen is'. Zij wijst op een uitspraak van juli 2013 van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), waarin het Verenigd Koninkrijk stevig op de vingers werd getikt. In het zogenoemde Vinterarrest bepaalde het Hof destijds tot ongenoegen van onder meer premier David Cameron dat iedere gevangene recht heeft op perspectief, dus ook levenslang gestraften.

"Ik heb het gevoel dat er een kentering is gekomen", zegt de juriste over de Nederlandse situatie. "Die kentering is tastbaar. Levenslang wordt minder opgelegd. Er zijn iets van negen uitspraken waarin de rechter zegt: 'Gelet op het feit dat de levenslange straf in Nederland echt duurt tot de dood, met maar minimale opening voor gratie, betekent dit dat we die straf, hoe erg het gepleegde delict ook is, niet kunnen opleggen'."

Van Hattum noemt deze ontwikkeling bemoedigend. Zeker nu in een andere zaak, die van de Bulgaar Mitko Harakchiev, het Europese Hof onlangs weer een stap verder ging met de bepaling dat een levenslang gestrafte 'eerlijke mogelijkheden moet krijgen om zich te rehabiliteren'.

"Om dat te kunnen, moet iemand ook over de 'middelen' beschikken om aan te kunnen tonen dat hij berouw heeft. Dat hij iets wil terugdoen voor de maatschappij, dat hij écht rehabiliteert", zegt de juriste. "Die middelen zijn er niet als de celdeur de rest van iemands leven gesloten blijft. Ik ben er zeker van dat Nederland aan deze ontwikkelingen niet voorbij kan gaan. Er zal een beleid moeten komen waarin de psychische en fysieke ontwikkelingen van een levenslang gestrafte worden gevolgd en er zullen hem op den duur op resocialisatie gerichte activiteiten moeten worden aangeboden."

Toch staat nog steeds zwart op wit dat levenslang gestraften geen recht hebben op resocialisatie. Het standpunt van staatssecretaris Fred Teeven van veiligheid en justitie dat levenslang ook levenslang is, staat nog altijd overeind. "Spoedig of minder spoedig, maar dat beleid zal veranderen", weet Van Hattum. "Het kan gewoon niet anders. Als een zaak naar het Hof in Straatsburg gaat, zal Nederland de criteria van het Vinterarrest volgens mij niet halen. Teeven kan niet blijven volhouden dat levenslang daadwerkelijk levenslang is."

Volgens Forum Levenslang zou een levenslang gestrafte na achttien jaar aan de rechter het verzoek moeten kunnen voorleggen of hij in aanmerking komt voor resocialisatie. De hierop volgende twee jaar zouden besteed kunnen worden aan voorbereidingen voor zijn terugkeer in de maatschappij. Uiteindelijk zou betrokkene dan, twintig jaar nadat zijn straf is ingegaan, geleidelijk aan een nieuw leven kunnen beginnen.

Dat het Forum uitkomt op een termijn van twintig jaar is geen toeval. Ze refereert aan de in februari 2006 van kracht geworden mogelijkheid om iemand dertig jaar gevangenisstraf op te leggen. Dit betekent dat bij goed gedrag de veroordeelde na twee derde van zijn straf, twintig jaar in dit geval, op zijn voorwaardelijke invrijheidstelling (vi) kan rekenen.

In het verlengde hiervan vindt Wiene van Hattum dat er voor de beëindiging van een levenslange straf een rechterlijke procedure moet komen. "Teeven is tot dusver niet bereid gebleken dit idee te steunen. Hij houdt vast aan de gratieprocedure, dus een administratieve procedure. De minister doet een voorstel aan de koning waarin hij op grond van adviezen van rechter en Openbaar Ministerie positief of negatief raad geeft. Wij willen dat een rechter bepaalt of de straf moet voortduren of dat de veroordeelde volgens de vi-procedure voorwaardelijk in vrijheid kan worden gesteld."

De gevoelens van slachtoffers of hun nabestaanden mogen niet doorslaggevend zijn of een veroordeelde (voorwaardelijk) vrijkomt, interpreteert Van Hattum eerdere uitspraken van het EHRM. "Het gaat erom dat iemand de kans krijgt zich te rehabiliteren. Als het tegenargument is dat de slachtoffers het leed nog niet hebben verwerkt, wordt iemand die mogelijkheid ontnomen. Straf bestaat uit vergelding en mag geen wraak zijn."

Een doorslaggevend advies zou volgens haar ook tot 'ongelijkheid' leiden. "Er zijn slachtoffers of nabestaanden die veel meer van zich laten horen dan anderen. Maar ook zijn er mensen die er anders in staan, zoals mevrouw Heijn, die de moordenaar van haar man vergeving schonk. Een doorslaggevende reden kan denk ik alleen maar de gevaarlijkheid zijn, als het recidiverisico na een groot aantal jaren onvoldoende is afgenomen. Je kunt natuurlijk wel rekening houden met slachtoffers door voorwaarden te verbinden aan de voorwaardelijke invrijheidstelling. Als slachtoffers hierover tevoren gehoord willen worden, moet dat kunnen."

Dit is het eerste deel in een korte serie interviews over de straf 'Levenslang'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden