'Mag je alles denken wat je wilt?'

reportage | Bildung Scholen moeten meer doen aan persoonlijke ontwikkeling en burgerschapsvorming. Bildung, in onderwijs-jargon. Een middelbare school in Hoogeveen is al begonnen.

Als het woord 'geitenneuken' valt, beginnen de meiden op de achterste rij te giechelen. Klas 4havo van het Roelof van Echten College in Hoogeveen kijkt naar het filmpje waarin de Duitse komiek Jan Böhmermann de Turkse president Erdogan "onnozel, laf en seksueel geremd" noemt en een man die het liefst doet aan "geitenneuken en minderheden onderdrukken".

Mag dat?, is de vraag die vandaag tijdens het vak 'Godsdienst, maatschappijleer en filosofie' (GMF) centraal staat. Het gedicht mag dan wat gegiechel veroorzaakt hebben, na de vraag van docent Theo Breen zijn de gezichten van alle leerlingen weer in de plooi.

Je mag alleen beledigen als het gebaseerd is op feiten, denkt een leerling. "Wat is dan een feit?", vraagt Breen. "Als ik nu zeg: 'Het is mooi weer buiten.' Is dat dan een feit of een mening? En mag een komiek meer zeggen dan jij en ik? Wat zegt de wet daarover? Wat als een docent de Holocaust wil ontkennen? En als je niet alles mag zeggen wat je wilt, mag je dan alles denken wat je wilt?"

Het Roelof van Echten College is in september begonnen met het nieuwe vak GMF. De vakken godsdienst en maatschappijleer worden sindsdien niet meer gegeven. Filosofie was een aantal jaren geleden afgeschaft wegens gebrek aan belangstelling, maar is nu terug in een nieuwe vorm.

Geen kennis, kunde en kassa

Onderwijsminister Jet Bussemaker hamerde de afgelopen jaren vaak op het belang van 'Bildung' in het onderwijs. Geen 'kennis, kunde en kassa', aldus de minister, maar 'persoonsontwikkeling en binding met de samenleving'. Door klachten over het gebrekkige taal- en rekenniveau van studenten, lag de focus de afgelopen jaren te veel op kennisoverdracht en te weinig op vorming.

Maar het vak 'Bildung' bestaat niet. Scholen moeten zelf manieren zoeken om die opdracht uit te voeren.

GMF is een echt Bildungsvak, zegt docent Klaas Blanksma. De docent Nederlands en clusterleider van de vakken godsdienst, maatschappijleer en Nederlands kwam als eerste op het idee om vakken samen te voegen. "Godsdienst en maatschappijleer werden bij ons een uur per week gegeven. Dat had twee nadelen: docenten zagen hun leerlingen te weinig om een goede band op te bouwen en daarbij was het vak godsdienst als los vak eigenlijk niet houdbaar in de huidige ontzuilde tijd."

Een groot deel van de leerlingen van de christelijke scholengemeenschap is niet traditioneel christelijk opgevoed, terwijl het vak godsdienst nog wel volgens die uitgangspunten was ingericht. Blanksma: "Ik liep al langer rond met de gedachte om maatschappijleer, godsdienst en filosofie te combineren. Toen ik las over het belang van Bildung in het onderwijs, was dat het laatste zetje dat ik nodig had."

En zo geschiedde. Blanksma vroeg een subsidie aan bij het LerarenOntwikkelFonds (voor docenten met een vernieuwend idee voor het onderwijs), kreeg die, en mobiliseerde zes docenten die het nieuwe vak zouden gaan geven. De subsidie gebruikte hij grotendeels om met een uitgeverij het magazine WHY te maken, dat een aanvulling moet zijn op een methode levensbeschouwing die bij het vak wordt gebruikt. Docenten van de school leveren de teksten. Ook andere scholen mogen de magazines gebruiken. Maatschappijleer is een eindexamenvak, de eisen die daaraan gesteld worden moeten daarom terugkomen in GMF. Een opdracht voor het vak is bijvoorbeeld nagaan wat de Nederlandse grondwet en het Europeees Verdrag voor de Rechten van de Mens zeggen over vrijheid van meningsuiting.

"We willen leerlingen opleiden tot burgers die een mening kunnen vormen op basis van feiten", zegt Blanksma. "Het is niet de bedoeling dat ze alleen maar gaan nadenken over hoe ze zich voelen. Ze moeten de theorieën en de feiten kennen en van daaruit de discussie aangaan."

Het echte leven

Het nieuwe vak past volgens Blanksma ook goed in de toekomstvisie van Onderwijs2032. Een commissie onder leiding van Paul Schnabel pleitte begin 2016 niet alleen voor meer aandacht voor persoonlijke en maatschappelijke vorming maar ook voor een meer thematische benadering van vakken. Die zou beter aansluiten bij de leefwereld van jongeren. Werken met thema's maakt het makkelijker om te leren, omdat de onderwerpen aansluiten bij 'het echte leven'.

De magazines die de docenten van het Roelof van Echten College met zijn allen maken beslaan een breed palet van onderwerpen. Het Nederlandse slavernijverleden en de verzorgingsstaat komen aan bod, maar ook vriendschappen tussen meisjes en jongens en de relatie tussen lichaam en geest.

Volgens directeur Albert Weishaupt is het nieuwe vak zelfs "de redding van de christelijke identiteit van de school". Sommige ouders schrokken wel even toen de scholengemeenschap aankondigde het vak godsdienst te laten opgaan in het nieuwe vak. "Dat snap ik wel. Maar ik zie dit als een kans. Het is voor veel leerlingen al vanzelfsprekend dat ze niet geloven dat God bestaat. Ik wil ze verleiden om over die vraag na te denken. Dan had ik kunnen blijven vasthouden aan het traditionele godsdienstonderwijs, maar daarmee lukt dat helemaal niet."

De combinatie met filosofie en maatschappijleer is volgens hem heel logisch. "De filosofie geeft je handvatten om na te denken over wat je belangrijk vindt: Wat is waarheid, wat is kennen? Dat leert je ook nadenken over de vraag: Hoe gaan we met verschillen van mening om? En dan zijn we bij het vak maatschappijleer aanbeland."

Dat betekent overigens niet dat GMF alleen geschikt is voor het bijzonder onderwijs. "Volgens mij kunnen openbare scholen dit vak zo overnemen", zegt Weishaupt. De Tweede Kamer heeft dat recent wat eenvoudiger gemaakt. Openbare scholen krijgen dankzij PvdA, CDA en ChristenUnie voortaan automatisch geld voor godsdienst en levensbeschouwing. Voorheen moesten ze daarvoor elk jaar opnieuw subsidie aanvragen.

Weishaupt: "Ook op openbare scholen werken docenten die hun leerlingen tot nadenken willen stemmen, daar zitten ook leraren die het vanzelfsprekend vinden dat je er voor je naaste bent."

undefined

'Leuk om de actualiteit te bespreken'

Sven Hobbenschot (18) "Ik vind GMF een verfrissend vak. Het is leuk dat we onderwerpen bespreken die met de actualiteit te maken hebben, dat deden we eerst bijna niet. Of we bespraken een onderwerp een paar keer, maar dan elke keer vanuit een ander vak. Nu kunnen we op meerdere manieren naar een discussie kijken. Dat helpt mij om een mening te vormen en verschillende standpunten te begrijpen. Wat die Duitse komiek heeft gezegd vind ik wel een tikje te ver gaan. Ik begrijp dat hij het regime in Turkije wil bekritiseren, maar met zijn gedicht heeft hij eigenlijk heel veel mensen beledigd."

undefined

'Naast leren, kunnen we ook discussiëren'

Zahra Farstjie (16) "Dit vak is veel actueler dan de vakken godsdienst en maatschappijleer die we vorig jaar nog hadden. Dat vind ik belangrijk, want nu kan ik beter een mening vormen over dingen die ik hoor op televisie of uit de krant. Voor de oude vakken moesten we theorieën leren en die gingen we dan heel vaak herhalen. We moeten nog steeds dingen leren, maar nu kunnen we er ook over discussiëren. De afwisseling van onderwerpen is ook veel beter dan eerst. Ik denk dat wat die Duitse komiek heeft gezegd over Erdogan in strijd is met allerlei grondrechten. Je mag niet discrimineren, en dat heeft hij wel gedaan."

undefined

'Docenten maken het heel persoonlijk'

Julia Heemstra (16) "Met dit vak leren we hoe mensen nu denken over bepaalde onderwerpen, in plaats van hoe mensen jaren geleden ergens over nadachten. Ik vind het ook leuk dat docenten zelf stukken hebben geschreven voor het magazine. Dat maakt dit vak heel persoonlijk en daardoor heb ik sommige mensen veel beter leren kennen. Soms gaan de discussies ook weleens door als de les al is afgelopen. Ik heb in dit vak geleerd om meer respect te hebben voor andere godsdiensten, omdat ik er nu meer van afweet. Dus ik denk niet dat je als komiek zomaar een godsdienst moet beledigen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden