Mag ik Hitler als dierenvriend?

Natuurlijk was het een Duitse herder. Wie in het Duitsland van de jaren dertig de kaart Der Führer als Tierfreund uit het kwartet Der Führer als Vorbild vroeg, kreeg een beminnelijk ogende Adolf Hitler met zo'n herdershond aan de riem in handen. Het kwartet is een van de kleine honderd originele unieke kaart- en bordspellen van voor, tijdens en kort na de tweede wereldoorlog, die in het Zuidhollands Verzetsmuseum in Gouda te zien zijn.

BIJDRAGE: LOES SMIT

De plaatjes van deze dieren-, kinder, kunst- en natuurvriend moesten Hitler al voor de oorlog in een zo stralend mogelijk daglicht stellen. In serie zaten ook de kwartetten Der geliebte Führer (met vazallen Göring, Goebbels en Horst Wessel -“ermordet 23.2.1930”- in zijn kielzog) en Des Führers Leidensweg. Zo leerden de Duitsers al spelend wie hun weldoener en de andere nazi-kopstukken waren.

Het 15 x 4 foto's tellende Führer Quartett Spiel werd omstreeks 1935 gedrukt, maar dat is lang niet het eerste geweest. Samensteller van de expositie Gejus van Diggele - die zelf het leeuwedeel van de collectie aandroeg - ontdekte dat er al tien jaar eerder, nog maar zeven jaar na de eerste wereldoorlog, ook zo'n educatief spelletje in Duitsland was verschenen: Uniformen einst und jetzt. Daarin laten vechtlustige soldaten van verschillende legeronderdelen trots hun nieuwe uniformen zien, zo van: wij zijn nog lang niet verslagen. Veel later werd Hitler overigens in diverse kwartetspelen tot joker verheven.

Niet alleen de Duitsers bedienden zich van dit soort brallende propagandamethoden. De Britten konden er ook mee terecht. In 1939, hetzelfde jaar waarin de Duitsers via kwartetten kennismaakten met Unsere Kriegsmarine, Unsere Luftwaffe en het Waffenquartett des Heeres (alle wapens waarover de landmacht beschikte), lichtte Engeland zijn onderdanen even zelfverzekerd voor over de sterkte van zijn krijgsmacht. Een paar jaar later verschenen in Amerika en Engeland de spotter cards, waaruit je al kaartend de verschillen tussen eigen, bevriende en vijandelijke vliegtuigen leerde.

Nederlanders, altijd al dol op spelletjes op het pluchen kleed rondom de huiskamertafel, kenden voor de oorlog tamelijk brave spelletjes, zoals het Internationaal Kwartetspel, waarin je zoveel mogelijk foto's van bekende filmsterren, wetenschappers, vorsten, sportmensen en presidenten (onder wie Hitler en Mussolini) moest herkennen. Kaarten was in ons calvinistische land uit den boze, maar kwartetten mocht, daar leerde je van. Tijdens de oorlog bestookte spelend Engeland de vijand met Chase the enemy, de Duitsers speelden Bomben auf England en de Amerikanen Bomb Tokyo. Nederland speelde een 'avontuurlijk gezelschapsspel' als Zwarte Handel (1944), Reizen (gemaakt voor de NS, 1941) en Ezeltje krijgt een staart, zelfgemaakte Monopoly met alleen Amsterdamse of Rotterdamse straten, en legde slappe kartonnen puzzeltjes van uit vliegtuigen afgeworpen foto's van het prinselijke gezin.

Had men in die tijd niets anders aan zijn hoofd? Het gekke is, dat zelfs in concentratiekampen gespeeld werd: in een Jappenkamp tekende een moeder een ganzenbord, in Vught is een heel simpel kaartspel teruggevonden op stukjes pakpapier en afgesleten, minutieuze tekeningen op de achterkant van sigarettenpakjes bewijzen dat er zelfs in Buchenwald veel gekaart werd.

Vanaf het moment van de bevrijding rolden het ene na het andere bevrijdingsspel en tientallen prachtige puzzels de huiskamers in. Er hadden makkelijk drie zalen in plaats van dat ene in het Goudse verzetsmuseum (waar de expositie Van Nazi-kwartet tot Hitler-joker tot 9 januari behalve maandags elke middag te zien is) gevuld kunnen worden, zegt directeur-conservator Van Keulen. “Er zijn tientallen andere spellen geweest, maar die zijn onvindbaar.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden