Mag het iets minder saai in de cel? Dat is beter voor iedereen

Gevangenen versieren hun gevangenis en spelen bijbelverhalen na in de weken rond kerst, in het Braziliaanse Rio de Janeiro. Beeld Hollandse Hoogte / AP | Associated Press

Gevangenissen zijn nu veel te geestdodend, zeggen neurowetenschappers. Daar krijg je alleen maar meer agressie van.

Een gevangenis waar mensen niet crimineler en agressiever uitkomen dan ze erin gingen, dat zou toch mooi zijn? Daar heb je wel detentie voor nodig waar mensen in uitgedaagd worden, die niet té saai is, aldus de wetenschap. Onderzoekers achterhalen steeds beter wat een doodsaaie opsluiting met je brein doet. Zo'n doodsaaie, prikkelarme omgeving betekent volgens hen niet veel goeds voor de zelfcontrole van de gevangene, en dus ook niet voor de maatschappij waarin die na zijn straf terugkeert.

De overheid 'verarmt' het gevangeniswezen. Sinds 2014 beginnen gevangenen met minder sociale en fysieke prikkels dan voorheen. Weinig mensen om mee te praten, niet veel zinvol werk of weinig boeken om over na te denken. En vooral: veel zitten en liggen. Goed gedrag geeft hen uiteindelijk meer activiteiten, maar per saldo is het nu saaier. De Tilburgse strafrechtjurist Sjors Ligthart betoogde daarom onlangs met zijn collega's in het Nederlands Juristenblad dat de overheid moet ingrijpen. Dat ze gevangenschap weer wat actiever moet maken.

Zo'n sobere gevangenistijd zou een succesvolle terugkeer in de samenleving namelijk niet bepaald helpen. Het brein ontwikkelt zich, volgens de laatste inzichten, minder goed in een koud en kaal hok. Het gaat zelfs achteruit. Dat zou de kans kunnen vergroten dat ex-gedetineerden minder wilskracht hebben om zich aan hun oude gewoontes te onttrekken, waardoor ze terugvallen op de agressie waardoor ze er in eerste instantie binnenkwamen.

Voordat het huidige gevangenisbeleid vier jaar geleden inging, was het uitgangspunt dat gevangenen samen dingen ondernamen. Eenzame opsluiting bleef voornamelijk beperkt tot de nacht, schrijft Ligthart. Nu is dat anders. Het uitgangspunt is dat ze ongeveer zeventien uur op hun cel verblijven. Waar ze zitten, liggen en tv kijken. Kortom: behoorlijk inactief zijn.

'Daarmee heeft de overheid de mogelijkheden voor resocialisatie dus beperkt. Terwijl zij juist de verantwoordelijkheid heeft die mogelijkheden te bieden', stelt Ligthart.

De stelling dat gedetineerden een sober ingerichte gevangenis impulsiever verlaten dan ze erin gingen, komt uit het onderzoek van neuropsycholoog Jesse Meijers, die onlangs promoveerde aan de Vrije Universiteit. Meijers schrijft dat de impulsiviteit van deze mensen omhoog gaat en de rem wat van het handelen afgaat. Simpelweg omdat er in de bajes te weinig geestelijke en lichamelijke uitdaging is.

De Bijlmerbajes

Zijn onderzoeksterrein was de Bijlmerbajes, officieel Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel. Meijers onderwierp hier 130 gevangenen aan testjes over onder meer zelfcontrole, planningsvermogen en concentratie. Met een enkeling mocht Meijers niet praten van de bewaking, dat was te gevaarlijk. Niettemin zaten er moordenaars en gewelddadige overvallers tussen.

Na drie maanden waren er nog 37 gevangenen over van de oorspronkelijke 130. De rest was intussen vrijgekomen. Die liet Meijers buiten beschouwing: hij wilde namelijk onderzoeken wat een periode van drie maanden gevangenis met het brein doet, en niet bijvoorbeeld slechts zeven weken. De overgebleven 37 deden de testjes opnieuw. Ze bleken impulsiever, meer moeite te hebben hun neigingen te controleren.

Een grote groep is het niet, wetenschappelijk gezien. Maar dit is verkennend onderzoek en dan is dat geoorloofd. Daarnaast komen de resultaten overeen met ander onderzoek naar de omgeving op het brein, schrijft Meijers in zijn proefschrift.

De resultaten bevestigen de vermoedens uit dieronderzoek. Wie een stel muizen in hun kooi berooft van speelgoed of speelkameraadjes ziet hun prefrontale cortex - voorin het brein gelegen - drastisch in activiteit achteruit gaan. Dat hersendeel speelt een belangrijke rol in het beheersen van impulsen. En dat zag Meijers dus ook bij de gevangenen gebeuren.

Wilskracht 

"Controle over je impulsen is belangrijk als je op het rechte pad wilt blijven", zegt hoogleraar klinische neuropsychologie Erik Scherder, die Meijers begeleidde tijdens diens promotieonderzoek. Niet reageren met agressie als iets even tegenzit, daar is wilskracht voor nodig. Of afblijven van drugs als je daarvan net afgekickt bent. In feite komt het neer op het kunnen overzien van de gevolgen van je daden.

"Vergeet niet: het gaat hier om een speciale groep. Deze mensen hadden al een probleem vóórdat ze de gevangenis ingingen", zegt Scherder. "Vaak een pakket aan ellende in het verleden. Ze groeiden liefdeloos op, of komen uit een milieu van geweld en drugs."

Het duurt even voor die impulscontrole volledig ontwikkeld is het in het brein. "Rond je 25ste, zelfs 30ste levensjaar", vervolgt de hoogleraar. Vandaar dat criminaliteit vooral in die leeftijdscategorie voorkomt, om daarna weer af te nemen.

Empathie

Empathie is ook zoiets dat even op gang moet komen in de bovenkamer. Het is het vermogen om je in te leven, te zien dat de ander bang kijkt als je agressief wordt. Juist bij veel gedetineerden schort het daar aan. Scherder: "Journalisten schrijven verbaasd op dat verdachten zonder berouw in de rechtszaal zitten, maar dat is het hem nou juist: ze hebben dat inlevingsvermogen en dus dat berouw gemiddeld minder." Als ze wel berouw hadden, was het wellicht niet tot een delict gekomen.

Hoe een prikkelarme omgeving die problemen met impuls of empathie verergeren? Simpel: gebruik je je brein niet, dan gaat de boel achteruit. Scherder: "De gevolgen van je daden inschatten gebeurt in een netwerk door heel je hersenen, maar vooral in de prefrontale cortex. Angst inschatten bij een ander zit hem meer in de amygdala - de amandelkern in het Nederlands." In een saaie omgeving daalt het energieverbruik overal in je hersenen omdat ze niet geactiveerd worden. Dus ook in deze gebieden. En dan takelt het verder af.

Scherder zag dat in de verpleeghuizen waar hij onderzoek doet. Ouderen met dementie zijn er soms onrustig en geagiteerd. "De gedachte is dan soms: zet ze in een rustige, prikkelarme ruimte. Maar het omgekeerde is waar: je moet deze mensen juist stimuleren, maar niet over-stimuleren. Dat verhoogt het energieverbruik in die frontale kwab en dat vergroot de kans dat ze weer rustiger worden."

Scherder en Meijers geven lezingen over het belang van gevangenissen die niet 'kapotsaai' zijn, zoals de hoogleraar het uitdrukt. Gevangenisdirecteuren zijn zeer geïnteresseerd. "Waarom het dan nog niet overal geïmplementeerd wordt, weet ik niet. Maar er zijn echt wel hele goede initiatieven in deze richting, daar zijn we heel blij mee."

Helaas kwamen de plannen van voormalig staatssecretaris van justitie Fred Teeven om gevangenen te laten schaken niet van de grond. "Dat was een perfect plan om de prefrontale cortex en andere gebieden in die netwerken te stimuleren!", zegt Scherder. De gevangenis in Ter Apel kent inmiddels wél een kleinschalig initiatief: hardlooptherapie om onder meer angst en slaapproblemen tegen te gaan.

Verrijkte gevangenis

Hoe ziet een 'verrijkte' gevangenis er nou uit? Dat hebben de neurowetenschappers niet zozeer onderzocht. Scherder: "Het zou in elk geval helpen als gedetineerden meer zinvol werk mogen doen, werk dat ze qua niveau nét aankunnen. Dan word je uitgedaagd."

Of neem een voorbeeld aan sommige gevangenissen in Brazilië, vervolgt hij. Daar hebben ze de mogelijkheid een boek te lezen, waar ze dan een essay over moeten schrijven. "Doen ze dat, dan krijgen ze vijf dagen strafvermindering. Tot een totaal van 60 dagen. Kijk, dan stimuleer je ze op een handige manier en komen ze minder agressief uit de gevangenis."

Lees ook: 'Ook tegenover meervoudige moordenaars moeten we humaan zijn'

Voor topjurist Rieke Samson is het niet ingewikkeld om rechtvaardigheid te definiëren. Als beschaafde samenleving moet Nederland humaan zijn tegenover iedereen, dus óók tegenover meervoudige moordenaars.

Lees ook: Hoe het wetsvoorstel voor humanere detentie van asielzoekers werd vergeten

Na de zelfdoding van de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov in een detentiecel, begin 2013, beloofde het kabinet een milder opvangregime voor uitgeprocedeerde vreemdelingen. Nu is het vijf jaar later. En het wetsvoorstel wacht nog altijd op het oordeel van de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden