Maffia verlinken is geen vetpot meer

Maffia | Het vervolgen van maffiosi kan alleen dankzij criminelen die uit de school klappen in ruil voor bescherming. Maar er is steeds minder geld om hun een leefbaar bestaan te bieden.

In het appartement is het koud. "Ik doe zuinig aan met de centrale verwarming", legt ex-maffioos Gaspare Mutolo uit. "Mijn huur wordt vergoed door de overheid. Maar de gasrekening moet ik sinds kort zelf betalen, terwijl ik van diezelfde overheid maar 900 euro per maand krijg", klaagt de spijtoptant terwijl hij een lunch van pasta met tomaat en aubergine kookt.


De bejaarde man met het gezicht vol diepe rimpels die achter het fornuis staat, was in de jaren zeventig en tachtig een angstaanjagende crimineel. Gaspare Mutolo handelde op Sicilië in heroïne en was de chauffeur van de beruchte capo dei capi Totò Riina. Met de handen waarmee hij nu de pasta in het water kiepert, heeft hij veel vijanden van Riina gewurgd; de vingers die het zout over de aubergine strooien, haalden tientallen keren de trekker over. Mutolo reed in een Ferrari door Palermo en at oesters in dure visrestaurants.


In 1991 - verwikkeld in rechtszaken en ruziënd met Riina - besloot Mutolo aan justitie te vertellen wat hij over Cosa Nostra wist. Hij was een van de eerste maffiosi die een pentito, een spijtoptant, werd en namen ging noemen. Uit veiligheidsoverwegingen heeft hij een nieuwe identiteit gekregen en moest hij naar midden-Italië verhuizen. Wanneer Gaspare Mutolo nu in zijn Fiat Panda stapt, heeft hij een rijbewijs met een andere achternaam bij zich.


Mutolo merkt dat het budget voor spijtoptanten slinkt. De Italiaanse regering worstelt met een hoge staatsschuld en een begrotingstekort. Brussel houdt streng in de gaten of Rome wel genoeg bezuinigt en het kabinet snijdt waar het maar kan. De Centrale Beschermingsdienst, die spijtoptanten en hun gezinnen onderhoudt, mocht tot 2014 nog ruim 80 miljoen euro uitgeven. Dat bedrag is teruggeschroefd naar zo'n zestig miljoen per jaar.


En dat schuurt. Want het aantal spijtoptanten - maffiosi die uit hun organisatie stapten en justitie informatie geven over delicten en daders - neemt juist toe. In 2007 waren het er achthonderd, inmiddels zijn het er 1235. Met hun gezinnen vormen ze nu een groep van zesduizend mensen, die wordt onderhouden door de beschermingsdienst.


"Door de bezuinigingen komen we echt in de problemen", zegt Maurizio de Lucia. Hij is een hooggeplaatste antimaffia-aanklager en lid van de commissie die beslist wie tot het beschermingsprogramma worden toegelaten. Militairen met machinegeweren bewaken de ingang van zijn Romeinse kantoor. "Minderjarigen die plotseling naar een voor hen onbekende omgeving moeten verhuizen, hebben vaak last van die ontworteling", zegt hij. "We komen nu geld te kort om de tweeduizend kinderen van de spijtoptanten voldoende psychologische hulp te geven. Ook is er onvoldoende geld voor de scholing van de pentiti." De doorsneespijtoptant is een oudere man zonder opleiding, kansloos op de magere Italiaanse arbeidsmarkt.


Er zijn politiemensen en magistraten die menen dat de spijtoptanten van tegenwoordig niet meer zo nuttig zijn als Gaspare Mutolo dat begin jaren negentig was, toen justitie veel minder van de georganiseerde misdaad afwist. Zij betwijfelen of de spijtoptanten de tientallen miljoenen euro's per jaar wel waard zijn.


De Lucia, een mollige man met blauwe pretogen, is niet een van hen. Hij zegt: "Pentiti zijn nog altijd onmisbaar om zaken tegen maffiosi te kunnen aanspannen. Want de georganiseerde misdaad doet uiteraard alles in het geheim en getuigen zijn er vanwege de omertà zelden. Alleen mensen van binnenuit kunnen ons dus vertellen wie welk delict in opdracht van wie heeft gepleegd."


De aanklager wijst ook op het onroerend goed ter waarde van honderden miljoenen dat de overheid elk jaar dankzij informatie van spijtoptanten kan afpakken van de maffia.


Mutolo zegt zich door de bezuinigingen verwaarloosd te voelen. "Dankzij mijn verklaringen konden veel belangrijke maffiosi worden veroordeeld. Maar nu ben ik een man die moeite heeft om zijn gas en licht te betalen." Hij opent de deur van de kamer die hij als atelier gebruikt. Hier maakt hij kleurige schilderijen vol bloemen en Siciliaanse huisjes. De muren van zijn appartement hangen er vol mee. "Ik ben altijd blij als het me lukt om er een te verkopen. Want dan kan ik weer een rekening betalen."

Praten in ruil voor bescherming

Om spijtoptant te worden, moet een maffioso nieuwe en belangrijke feiten aan justitie kunnen vertellen. Wanneer het Openbaar Ministerie heeft vastgesteld dat die feiten kloppen, mag de maffioso tot het beschermingsprogramma toetreden. Maffiosi besluiten meestal te gaan praten wanneer ze tegen een levenslange gevangenisstraf aankijken of bang zijn om te worden geliquideerd.


De grootste groep bestaat uit ex-leden van de Napolitaanse maffia, de Camorra. Voormalige maffiosi van Cosa Nostra op Sicilië zijn er ook veel. De 'Ndrangheta in Calabrië, de machtigste maffia van Italië, heeft relatief weinig spijtoptanten, omdat die uit hechte families bestaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden