Madame de Maintenon

Iets ten zuiden van Parijs ligt het dorpje Maintenon. Er staat een wonderschoon kasteeltje, waarvan de achterzijde over schitterende waterpartijen heen uitzicht biedt op de met klimop overwoekerde runes van een oud aquaduct. Ik heb weinig plekjes gezien die zo intens romantisch aandoen. En ik ben kennelijk niet de enige, want vele bekende Franse schilders, onder anderen Corot, hebben het niet kunnen laten dit unieke uitzicht te vereeuwigen.

Het kasteel van Maintenon werd ooit door de Zonnekoning Lodewijk XIV geschonken aan zijn minnares, Francoise d'Aubigne (1635-1719). Zij was een telg uit een adellijk geslacht, dat door de schavuitenstreken van haar vader totaal verarmd was. Toen haar eerste man overleed, moest zij daarom in haar eigen levensonderhoud voorzien. Zij werd gouvernante over de kinderen die Lodewijk bij een eerdere favoriet, Madame de Montespan, had verwekt. Aldus kwam zij met de koning zelf in contact. Er bloeide een oprechte liefde op tussen hen beiden, die uiteindelijk resulteerde in een huwelijk dat in alle stilte werd voltrokken na de dood van de echte koningin. Dat was Maria Theresia, een volle nicht van Lodewijk, waarmee hij om politieke redenen had moeten trouwen.

Wie het kasteeltje in Maintenon bezoekt, vindt een hele vleugel gewijd aan deze beroemdste bewoonster van het slot, de Maintenee van Maintenon. Tientallen afbeeldingen van haar fijne gezichtje met de sprekende bruine ogen hangen er. Koket blikt zij zijdelings weg van haar gepoederde borsten. Zij was een vrouw die de wereld van haar tijd diepgaand beinvloedde, en bepaald niet alleen die van Lodewijk. Haar geestige brieven aan tal van bekende persoonlijkheden beslaan maar liefst acht dikke delen.

Haar verhouding met de koning had alles te maken met pottekijken. Jean-Marie Varisellaz, secretaris van de Fondation du Chateau de Maintenon, was zo vriendelijk mij een kopie te verschaffen uit het tijdschrift Journal des Desmoiselles van 15 februari 1899. Daarin wordt beschreven dat het niet zelden voorkwam dat op de tafel van de koning stonden: 30 soepen, 60 andere openingsgerechten, 132 koude voorgerechten, 132 warme voorgerechten, 60 koude tussengerechten, 72 vleesgerechten, 134 schotels met verschillende soorten haarwild, en als dessert: 32 kommen sinaasappels, 50 verschillende salades, 100 manden vers fruit, 94 manden gedroogd fruit, 106 compotes en 500 schotels gesuikerde vruchten.

Geen wonder dat Lodewijk het al vroeg aan zijn maag kreeg.

Madame de Maintenon, die juist door haar moeilijke jeugd zeer goed kon koken, bedacht voor haar minnaar zachte schoteltjes die zijn buikje goed zouden doen. Haar recepten van driehonderd jaar geleden staan nog steeds in culinaire standaardwerken. Bijvoorbeeld de klassieke Maintenon-saus en de in papier gepakte lamskoteletjes (geen vet!).

Hoe komt dat? Zij was een vrouw die door de omstandigheden waaronder zij moest leven als een van de eersten besefte dat overdaad op tafel schaadt. Ook op het internaat voor verarmde meisjes van adel, dat zij stichtte te St. Cyr, voerde zij bewust een sober menu in.

Leven naast iemand die beroepsmatig stevig moet tafelen is geen kleinigheid. Vorsten en presidenten van onze tijd weten van lijnen, als we Kohl even vergeten. Maar politici, directeuren, vertegenwoordigers, gewichtheffers en, natuurlijk, huisvrouwen - je ziet ze erin groeien. Als echte meedenkster kon Madame de Maintenon niet voorkomen dat ook zij later een stevig onderkinnetje ontwikkelde. Maar ze wist tenminste dat het zo niet moest. Net als de meesten van ons, die het toch lekker doen.

Aan het eind van haar leven zien wij haar op een van de schilderijen in het kasteel liggen. Sterk vermagerd, maar een nog altijd nobel gelaat. Jonge meisjes en een al te gespannen toekijkende jonge officier bij haar bed. Kort daarvoor heeft zij geschreven: “Ik heb alleen zitten eten bij het licht van een enkele kaars. Mijn vergulde bestek is het enige wat mij rest van mijn vroegere pracht. Wat zwak van mij om daaraan te hechten! Het kopje chocola, dat ik altijd voor het naar bed gaan dronk in Versailles, dat krijg ik hier niet. Ik eet weinig en haastig, om het zustertje dat zwijgend als een heiligenbeeld voor mij staat, niet op te houden. Hier is geen hertogin die zich beijvert om mij vlug te bedienen, geen prinses die mij toelacht. Ik moet het doen zonder de tafelgesprekken, die ooit de saus op al mijn gerechten vormden. Wat zwak van mij, dat ik over dat alles ontroostbaar ben.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden