Madame Bovary eet vervuilde kabeljauw

Atte Jongstra wekt Delphine Delamare opnieuw tot leven in de 21ste eeuw in Denemarken

Gustave Flaubert baseerde zijn 'Madame Bovary' op een gebeurtenis in 1848 die toen de kranten haalde. In het Normandische dorp Ry had doktersvrouw Delphine Delamare zich zo diep in de liefdesnesten en financiële puinhopen gewerkt dat ze zich van pure wanhoop vergreep aan de arsenicumvoorraad van de lokale apotheker, met een akelig sterfbed tot gevolg. Twee schrijvers, die vonden dat hun wereldvreemde vriend maar eens het ware leven op moest snuiven, zetten Flaubert ertoe aan op deze geschiedenis zijn roman te baseren. De overlevering wil dat hij al schrijvend zo geraakt werd door zijn tragische heldin dat hij bij het slot zijn tranen niet meer kon bedwingen. "Madame Bovary, dat ben ik zelf", stamelde hij.

168 jaar na haar dood krijgt Delphine Delamare nu nóg een tweede verzonnen leven in Atte Jongstra's roman 'Aan open zee'. Uitgekeken op haar saaie leventje in een Frans provinciegat gaat Jongstra's Delphine op zoek naar een meeslepender bestaan. Op het moment dat we kennis met haar maken is ze op weg naar het Deense Oostzee-eiland Christinansø.

Bij de oversteek per veerboot trekt ze, hoe kan het ook anders, weer de aandacht van een schrijver, ene Alex Borg. Anders dan zijn muze is deze schrijver niet op zoek naar toeristisch vertier of een opwindend avontuur, maar naar de rust en de afzondering die hij nodig heeft om Het Grote Werk te kunnen schrijven.

Eenmaal aan wal krijgt hij passend onderdak in de tot hotelkamer omgebouwde cel die ooit was voorbehouden aan Jacob Dampe (1790-1867), strijder tegen het absolutistisch regiem van de Deense koning.

Broedend op het boek waarmee hij nu eindelijk eens hoopt door te breken naar een breed publiek raakt Axel zo nauw betrokken bij de levens van de eilandbewoners dat ze vanzelf deel uit gaan maken van de verbeelde wereld die hij laat verrijzen op de fundamenten van de echte. Inspiratie put hij ook uit 'Het ravijn' van de Russische negentiende-eeuwer Gontsjarov, net als 'Aan open zee' een roman over een schrijver die probeert een roman te schrijven en daartoe leentjebuur speelt bij zijn eigen werkelijkheid.

Zo bijt de ene verhaallijn de andere in de staart en wordt er naarstig gebreid aan veelkleurige tekst die eeuwen literatuurgeschiedenis integreert in een relaas dat bol staat van verwijzingen naar de actualiteit van 2016. De chemische vergiftiging van de visstand, de provocerende militaire operaties van Poetin in het Oostzeegebied, de vluchtelingencrisis, de overname van de Deense regering door populistisch rechts, dit en nog veel meer wordt door Jongstra meegenomen en met al zijn zwarte rafelranden geïntegreerd in een roman die ondanks het hoge werkelijkheidsgehalte onbekommerd uitkomt voor zijn kunstmatigheid.

Die kunstmatigheid gaat samen, zoals gebruikelijk in het werk van deze auteur, met een onmiskenbare joligheid. Jongstra had er altijd al een handje van om literaire tradities en de clichés waarin die zich vertakken te recyclen tot een waar patchwork, bont, vermakelijk en vooral niet al te ernstig. Wat dat betreft weet hij zich aardig te spiegelen in zijn schaduwganger Axel die van critici soms te horen krijgt dat hij zich bezondigt "aan ironische, speelse stijloverspannenheid die je wel vaker ziet bij ouwe heertjes van een bepaald slag dat het heel erg met zichzelf en met elkaar getroffen heeft".

Ook ditmaal speelt Jongstra met overbekende stereotypen en stijlfiguren, laat een pijprokende commissaris van politie optreden die zo overgenomen is uit een ouderwetse misdaadfilm, ensceneert een gijzeling die eindigt met de dood van de gijzelnemer (een Holleederachtige boef die luistert naar de belachelijke naam Dutch Hollander), laat Delphine Delamare nu eens niet doodgaan aan een hap arsenicum maar aan een ernstig vervuilde kabeljauw, en schrijft dat allemaal zo schmierend op dat we er eerder om moeten grijnzen dan huilen.

Er is natuurlijk niets tegen dit soort literair amusement, maar anders dan Flauberts 'Madame Bovary' laat het je uiteindelijk toch tamelijk onbewogen.

Atte Jongstra: Aan open zee De Arbeiderspers; 270 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden