Machtsvacuüm in Irak kan verergeren

Met de dood van Oedai en Koesai is het regime-Hoessein definitief verleden tijd. Maar of Irak er veiliger op wordt is de vraag, veel van de onrust is het gevolg van het al bestaande machtsvacuüm en de strijd om de macht in de toekomst.

AMSTERDAM - Het moet zondagnacht zijn geweest, zo wil het verhaal. Een gezelschap van vier man klopt aan bij de villa van sjeik Nawaf Zeidan in de Al-Falahwijk van Mosoel. Voor de deur treft Zeidan zijn verre neven Oedai en Koesai, diens veertienjarige zoon Moestafa en een lijfwacht aan. Zeidan, een puissant rijke zakenman en lid van de Aboe Nasr-stam, is totaal verrast door dit onverwachte bezoek.

Volgens enkele bronnen was het niet de bedoeling geweest van Oedai en Koesai bij Zeidan aan te kloppen. Ze zouden op de vlucht zijn geweest, onderweg naar de Syrische grens, 35 kilometer noordelijker. Iets was er misgegaan.

Het vluchtadres, zo blijkt nu, was ook een misrekening. Al lopen de versies uiteen wie nu precies de Amerikanen op de hoogte heeft gesteld van de aanwezigheid van Saddams zonen in de villa in Mosoel -en wie dus de tweemaal 15 miljoen dollar aan tipgeld mag opstrijken. Een van de lezingen wil dat het neef Zeidan zelf was. Die lezing wordt gesterkt door de uitspraak van een Amerikaanse zegsman dat de tipgever voor zijn veiligheid is opgepakt, gevolgd door de zin dat 'iedereen weet wie er in de villa woonde'.

Een andere versie verhaalt dat de keuze van Mosoel per definitie fout was. Het is een gemengde stad, met Koerden, Assyrische christenen, soennieten en een kleine minderheid Turkemenen. De Koerdische buren van sjeik Zeidan, directeur van een gigantische cementfabriek en de grootste handelaar in tweedehands auto's in de regio, hadden de komst van de gasten opgemerkt. Ze waren naar hun leider Djalal Talabani gestapt, lid van de nieuwe Iraakse regeerraad. Die lichtte de Amerikanen in. Dinsdag namen de tweehonderd commando's van de Amerikaanse elite-eenheid Task Force 20 hun posities rond het huis in Mosoel in.

Saddam, de man die niemand vertrouwde en zijn schrikbewind instandhield met behulp van zijn bloedverwanten, is nu alleen over. Op het bekende familieportret uit begin jaren negentig staan ze nog achter hem: schoonzonen Hoessein Kamel en Saddam Kamel, diens vrouw en Saddams dochter Rana, Saddams oudste zoon Oedai, de vrouw van Hoessein Kamel en Saddams oudste dochter Raghad. Koesai ontbreekt. De tweede generatie mannen is niet meer. De twee schoonzonen werden in opdracht van Saddam gedood toen ze, na eerst te zijn overgelopen, zo dom waren terug te keren. Beide zonen en kleinzoon Moestafa zijn nu door de Amerikanen doodgeschoten. Koesai nam Moestafa altijd al mee waar hij ook heen ging, 'ter bescherming', want de kleinzoon was immers ook troonpretendent, mocht Saddam iets overkomen.

Oedai en Koesai waren de dragers van het regime. Opgegroeid met de macht, waren ze nóg bruter en meedogenlozer dan hun vader. Koesai, de gedoodverfde opvolger nadat Oedai zich te zeer had misdragen -zelfs voor Saddams begrippen- had aan het hoofd van de veiligheidsdienst en Republikeinse Garde de taak het regime te beschermen en te bewaken. De afgelopen drie jaren voerde hij ook het bevel over de strijdkrachten en vlak voor de Amerikaanse invasie kreeg hij de verantwoordelijkheid voor het verdedigen van Bagdad. Volgens de VN-wapeninspecteurs was hij ook degene die toezag op de speciale bewapeningprogramma's. Hij zou geweten hebben of en waar de chemische wapens verstopt waren, wat de staat van het nucleaire programma was, en waar nu toch die massavernietigingswapens zijn.

Oedai wist de afgelopen jaren weer aan macht te winnen en stond aan het hoofd van de fedajien, de paramilitaire groeperingen die het de Amerikanen ook na hun overwinning lastig bleven maken.

Opmerkelijk is dat de broers, die volgens tal van berichten elkaars rivalen waren, in hun laatste dagen samen 'optrokken'. Het feit dat ze slechts één lijfwacht bij zich hadden, lijkt tekenend voor hun positie, opgejaagd, geïsoleerd. Het roept de vraag op hoe opgejaagd en geïsoleerd Saddam nu zelf is. De 'most-wanted' lijst van de Amerikanen, tijdens de Irak-oorlog onder militairen uitgereikt in de vorm van een inmiddels wereldberoemd kaartspel, is sterk uitgedund. 35 van de 54 steunpilaren van Saddam en zijn regime zijn opgepakt, en twee gedood.

Het onmiddellijke effect van de dood van Oedai en Koesai is dat de vrees (of hoop) onder de Irakezen afneemt dat Saddam nog zal terugkeren en zal afrekenen met degenen die met de Amerikanen collaboreren.

Toch is het misschien wel het meest tekenend voor Saddams positie dat het merendeel van de commentatoren vraagtekens plaatst bij de vraag in hoeverre de dood van de zonen het huidige verzet tegen de Amerikanen zal beïnvloeden. Mogelijk is het effect beperkt, want niet duidelijk is in hoeverre Koesai en Oedai nog greep hadden op het gebeuren.

En in wezen gaat het verzet niet meer om Saddam, maar om de nieuwe orde in Irak. Sjiieten, soennieten en Koerden liggen intern, met elkaar en met de Amerikanen overhoop in hun strijd het machtsvacuüm te vullen. In Nadjaf heeft de sjiietenleider Moekatda a-Sadr zijn eigen leger opgericht. In Bagdad vrezen soennietenleiders de opkomst van de sjiieten. Islamitische strijders van buiten Irak bestrijden er de imperialisten, bendes slaan hun slag. En in het noorden werken de Koerden nu nog samen met de Amerikanen, maar niemand die durft te voorspellen voor hoe lang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden