Machtige vrouwen in Quedlinburg, dat is lang geleden

Beeld RV

Wie wordt de nieuwe bondskanselier: weer Angela Merkel (CDU/CSU) of toch Martin Schulz (SPD)? In aanloop naar de verkiezingen van 24 september reist Erik van Zwam langs de vroegere grens van West- en Oost-Duitsland, op zoek naar de kracht en zwakte van de Duitse economie. Deel 4: ruim 800 jaar vrouwenbestuur in Quedlinburg.

Hoog boven Quedlinburg, van heinde en ver te zien, staat Het Vrouwenstift uit de tiende eeuw met ernaast de St. Servatius-kerk. Het wereldlijke klooster is gesticht tijdens het Ottoonse, eerste keizerrijk van Duitsland. Hier regeerden achtereenvolgens drie Otto's. Onder de eerste Otto ontstond op aandrang van zijn moeder in 936 Het Vrouwenstift. Het eerste kloosterhoofd, Otto's dochter Mathilde, werd in 966 ingewijd op twaalfjarige leeftijd.

Het was het begin van 836 jaar vrouwenbestuur over Quedlinburg. Na Mathilde volgden nog 38 abdissen. Alleen dochters van keizers, koningen en hoge adel kwamen in aanmerking. Adellijke dochters traden op jonge leeftijd toe tot Het Stift om klaargestoomd te worden als echtgenote van een man van aanzien. Dan verlieten zij het klooster, op soms dertien- of veertienjarige leeftijd. De abdissen bleven tot zij overleden.

Keizer Otto III legde de basis voor de economische ontwikkeling van Quedlinburg in 994 toen hij Het Stift munt-, markt- en tolrecht gaf. Het werd een bloeiende handelsstad met een grote markt en een knooppunt van handelsroutes vanuit heel Duitsland tot Nederland toe. De abdissen inden belasting en gingen over het bestuur en de rechtspraak van Quedlinburg.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld RV

De stad heeft tot de dag van vandaag tweeduizend houten vakwerkhuizen stammend uit de veertiende eeuw en later. Het oudste huis van Duitsland staat in Quedlinburg. Om de centrale markt liggen de grote gildehuizen. De abdissen hebben de oude keizerstad tot economische bloei gebracht ook nadat het Ottoonse keizerrijk ter ziele was.

Met het Unesco-predicaat Werelderfgoed trekt het stadje met zo'n 25.000 inwoners tegenwoordig toeristen. Het is zijn belangrijkste economische motor anno 2017. Tussen de twee organisaties met stadsgidsen, die naast elkaar op de Markt zitten, is het haat en nijd. De Rode tegen de Groene, de ervaren gidsen versus de vriendelijke gidsen. Erica Schade geeft namens de Rode rondleidingen, zij waren het eerste in Quedlinburg. Maar de Groene hebben nu iets meer klanten. Schade verzamelt iedereen met luide stem om zich heen en begint haar tour langs eeuwenoude huizen en eindigt bij Het Vrouwenstift op de heuvel even verderop. "Alles wat u hier ziet aan pracht en praal, hebben we te danken aan de abdissen", zegt Schade.

Napoleon 

Het boterde niet altijd tussen Het Stift op de heuvel en de stad beneden. In 1477 wilden de burgers politieke en economische rechten en afscheid nemen van Abdis Hedwig van Sachsen, dochter van de keurvorst Van Saksen. Haar broers schoten de abdis te hulp met 400 soldaten en onderdrukten de opstand hardhandig. De bewoners van Quedlinburg kwam dit financieel duur te staan. Abdissen waren handig in het accumuleren van rijkdom.

In de latere eeuwen bleek de grond om Quedlinburg heel geschikt voor het kweken van zaden voor bloemen en groente. Een bron van aanzienlijke rijkdom.

In 1802 maakte Napoleon een einde aan Het Stift. De geopolitieke verhoudingen waren drastisch gewijzigd sinds de tiende eeuw en het vrouwenklooster als bestuurlijke eenheid viel bijna 900 jaar later buiten de tijd. Een paar jaar later werd er een schadevergoeding uitgekeerd aan de laatste abdis Sophie Albertine von Schweden, dochter van de Zweedse koning. Toen zagen de burgers van de stad hun kans. Quedlinburg werd het centrum van de zadenteelt in de negentiende eeuw met firma's als de Gebroeders Dippe en de familie Mette. De broers Dippe waren een tijdlang de rijksten van Duitsland.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld RV

De stad floreerde economisch tot de DDR-tijd. Het communistische regime bouwde liever nieuwe huizenblokken, dan de patriciërshuizen te restaureren. "Slechts twintig Poolse ambachtslieden hielden zich in die tijd bezig met herstel van de vele oude vakwerkhuizen. De oude binnenstad raakte in verval in de Oost-Duitse tijd", vertelt gids Erika Schade terwijl ze langs de eeuwenoude herenhuizen loopt. Pas na de hereniging is de historische binnenstad in oude glorie herstelt.

Na al die eeuwen profijtelijk vrouwenbestuur door abdissen, dat riant uitpakte voor Quedlinburg, zijn de mannen alweer twee eeuwen aan de macht in de politiek en de economie. Bianca Kachel (zie kader) is na de Duitse hereniging de politiek in gegaan. Ze zei het leraarschap vaarwel en werd in 1993 wijkburgemeester in Bad Suderode dat bij Quedlinburg hoort. Ze was twee termijnen parlementslid voor de Duitse staat Saksen Anholt en is nu plaatsvervangend voorzitter van de gemeenteraad in Quedlinburg. Ze weet waar tegenwoordig de macht zit. "Het is hier een mannenzaak in de politiek en bij de overheid. Die mannen vormen een muur waar vrouwen moeilijk overheen kunnen."

Iets buiten het centrum in een oude wijk zit onderneemster Katrin Simstedt (zie kader) met haar bedrijf Bowdenzugmanufaktur. Ze maken op bestelling kabels met binnenkabels, bijvoorbeeld voor handremmen van fietsen. Ze heeft een klein bedrijf met acht medewerkers. "In deze stad zijn zo weinig vrouwelijke ondernemers. Enkel in typische vrouwenberoepen als bloemist, kapster en schoonheidsspecialist, maar in de techniek niemand. Vrouwen aan de macht in Quedlinburg, dat is heel lang geleden. Je merkt er nu niets meer van."

Simone Seiboth heeft een mosterdmakerij, Senf. Met tien man personeel draait ze prima. Ze wil in de toekomst misschien wel de lokale politiek in. Seiboths belangstelling ligt bij de lokale economie en ze verafschuwt globalisering. Kijkend naar de situatie in Quedlinburg constateert ze nuchter: "De burgemeester is een man. De raad bestaat uit veel mannen. Op belangrijke posities in de stad spelen vrouwen de tweede viool."

Ze kent wel wat onderneemsters die ze soms aan de stamtafel van een plaatselijk café ontmoet: een architecte, een eigenaresse van een restaurant, een verzekeringsagente en een winkelier. Zo'n twintig vrouwen. Voor een stad met zo'n 25.000 inwoners lijkt het niet zoveel.

Voor het vrouwennetwerk is Simstedt aangewezen op Maagdenburg, een grote stad op een uur rijden. Daar ontmoet ze wel vrouwelijke ondernemers en worden er nuttige scholingsdagen gegeven. "Maar Quedlinburg... nee."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld RV

Alle drie zien maar één vrouw die als een moderne abdis het vrouwenbestuur in Quedlinburg weer nieuw leven in kan blazen: de huidige bondskanselier Angela Merkel van CDU/CSU. Kachel is sinds de val van de muur SPD-politica, maar vindt Merkel geweldig. "Zij is een typische DDR-vrouw die met hard studeren en werken is opgeklommen. De SPD heeft helaas geen Merkel." En Quedlinburg al helemaal niet. "Nee de paar vrouwen in de gemeenteraad zijn verworden tot stemvee voor de plannen van de mannen."

Toch gelooft Bianca Kachel wel in de kracht van vrouwen in de politiek. "Ze zijn praktischer en willen iets concreets doen voor de stad. Vrouwen laten zich tegenwoordig te makkelijk opzijzetten, waardoor ze de posities krijgen die mannen niet willen." Zelf zit ze aan het einde van haar carrière. "Ik heb een reputatie bij de mannen. Zij klagen dat Kachel zich met alles bemoeit." Daar is ze trots op.

Van het vrouwentijdperk in Quedlinburg is vandaag de dag weinig meer te merken, zo constateren Kachel, Simstedt en Seiboth. Alleen toeristen smullen nog van het bijzondere verhaal als ze worden rondgeleid door Rode of Groene gidsen.

Katrin Simstedt Bowdenzugmanufaktur. Beeld RV

Een opvolger heeft ze al: haar dochter

Haar bedrijfspand bestond vroeger uit stallen die in de DDR-tijd zijn samengevoegd. Nog steeds bestaat het uit vele lage ruimtes met gietijzeren machines uit de jaren zestig en een enkel computergestuurd apparaat. Simstedt kocht Bowdenzugmanufaktur in 2012 na het faillissement. Tijdens de Oost-Duitse periode werkte hier tachtig man. Simstedt nam er twee over en zit nu op acht medewerkers. Het gaat goed. Het is specialistisch werk, binnenkabels maken die beschermd worden door een buitenkabel. Elke binnenkabel heeft andere specificaties qua gebruik, lengte, dikte en bevestiging. Opdrachten heeft Simstedt genoeg. Ze is mijnbouwkundig ingenieur, dus technisch onderlegd. In 2008 werkte ze een korte periode in het bedrijf, daardoor wist ze wat ze in 2012 kocht en wat er na een stevige reorganisatie commercieel mogelijk was. In de industrie in Quedlinburg zitten volgens haar geen vrouwen in de leiding. Terwijl ze merkt dat naast haar technisch inzicht en haar verkoopkwaliteiten juist haar empathisch vermogen als vrouw een toegevoegde waarde heeft bij het leidinggeven aan mannen binnen haar bedrijf. Ze heeft al een opvolger: haar dochter.

Bianca Kachel, Politica Beeld RV

Nog altijd stoom uit haar oren: mannen die het beter weten

Sinds de hereniging is Bianca Kachel politica. Ze heeft als dorpsburgemeester van Bad Suderode midden jaren negentig een kuuroord uit de grond gestampt omdat er calciumrijke bronnen zijn. Na haar politieke functie werd ze in 1995 directeur van het kuuroord. Dat kon het mannelijke bestuur niet erg bekoren. "Deze mannen vonden dat vrouwen geen directeur konden zijn", zegt Kachel. Het eindigde in een ontslag. Ze vocht het aan. De rechter nam haar apart en sprak wijze woorden. Ja, ze kon de rechtszaak winnen en terugkeren als directeur. Maar realiseerde ze zich dat het ruziën bleef met die mannen, vroeg de rechter. Ze koos toen maar voor een afkoopsom. Na een aantal jaar ging het kuuroord failliet. Nu is het onlangs verkocht aan een projectontwikkelaar. Zo'n twintig jaar later komt het stoom nog uit de oren van Bianca Kachel. Mannen die het altijd beter weten en zie waar het toe heeft geleid.

Simone Seiboth,  Senf. Beeld RV

Tot haar verbazing werd mosterd een succesverhaal

Elf jaar geleden begon Simone Seiboth als ondernemer. Ze maakte etenswaren uit natuurlijke producten zonder smaak- en kleurstoffen. Het begon met marmalade, maar een succes werd het niet. Dat gold voor meer van haar producten waar ze drie dagen per week markten mee afstruinde en drie dagen voor in de keuken stond. Ook al heeft ze tropische landbouweconomie gestudeerd, haar eigen bedrijfje rendeerde maar matig. Als alleenstaande moeder met drie kinderen had ze het zwaar. Ook de kinderen moesten meehelpen om de eindjes aan elkaar te knopen.

Totdat iemand haar vroeg of ze ook mosterd op een natuurlijke manier maakte. Tot haar verbazing werd mosterd een succesverhaal. Sindsdien heet haar bedrijfje Senf: mosterd. Ze maakt mosterd met vele smaken zoals knoflook, koriander en honing, abrikozen en vijgen. Ze geeft workshops mosterd maken. Inmiddels heeft Seiboth tien man personeel. In de stad is ze een bekende onderneemster geworden. Ze wil niet groter groeien, ook al is de vraag er wel. Haar interesse ligt meer bij de economische ontwikkeling van Quedlinburg. Ze is nu met een plan voor de gemeenteraad bezig om de krimp die in sommige winkelstraten te zien is door de lege etalages op te vangen.

Meer artikelen in deze serie:

Deel 1: Het Duitse Schwerin is een magneet voor vluchtelingen, maar werk is er niet voor ze
Deel 2: In Wendland begon de Duitse Energiewende al in 1977
Deel 3: 
Wolfsburg duwt Volkswagen voorzichtig richting elektrisch

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden