Machthebbers vaak creatief in het bedenken van belastingen

Inwoners van Kamerik werden deze week verrast met een heffing in het kader van de dertiende penning. Een middeleeuwse belasting met zeer hedendaagse tarieven.

Wie anno 2012 moppert op de inhalige fiscus, kan zich troosten met de gedachte dat de adellijke elite van eeuwen terug ook uiterst creatief was in het bedenken van belastingen. Sommige heffingen kennen we alleen nog uit de geschiedenisboeken, andere bestaan tot op de dag van vandaag.

Zomaar mensen overzetten van de ene naar de andere kant van een rivier was er bijvoorbeeld zelden bij. Wie het veerrecht wilde hebben, diende een deel van zijn inkomsten af te staan aan een feodale heer. Een typisch Hollands privilege dat zijn prijs had, was het recht van windvang. Molenaars moesten op grond daarvan een deel van hun inkomen afdragen.

Machthebbers konden te ver gaan met het opeisen van hun deel. Het succes van de opstandige krachten tijdens de Tachtigjarige Oorlog is deels terug te voeren op weerzin tegen belastingmaatregelen van Ferdinand Alvarez de Toledo, beter bekend als de hertog van Alva. Nadat hij de orde in de rebelse Nederlanden enigszins had hersteld, volgden fiscale maatregelen. Het oneindige Habsburgse Rijk had dringend behoefte aan inkomsten. Om de lege schatkist te vullen introduceerde Alva de tiende, de twintigste en de honderdste penning. Bij de verkoop van roerende goederen moest10 procent van de opbrengst aan de landheer worden afgedragen; bij onroerende goederen 5 procent. Verder moesten mensen met vermogen eenmalig 1 procent daarvan afdragen aan de staat. Zoveel centraal opgelegde lasten stuitten veel Nederlanders tegen de borst.

De dertiende penning, die deze week in Kamerik onder het stof vandaan kwam, gaat nog verder terug. Die stamt uit de dertiende eeuw. Een groot deel van het westelijk deel van Nederland was toen nog woest en ledig. De graaf van Holland en de bisschop van Utrecht gaven aan de heren van Abcoude en aan proost en kapittel van de Sint Pieter in Utrecht toestemming om delen van deze wildernis te ontginnen. Daarvoor eisten ze bij overdrachten van de gronden wel een dertiende deel van de opbrengst op, de zogenaamde handwissel.

Vanaf de achttiende eeuw raakte het recht op de dertiende penning verspreid doordat het werd verkocht aan particulieren. Maar ook in meer moderne tijden bleef het overeind. Zo belandde het in 1838 in het Burgerlijk Wetboek van het Koninkrijk der Nederlanden.

Eigenaren mógen gebruik maken van hun recht; ze hoeven dit niet te doen. Zo kunnen mensen verrast worden als in Kamerik. De stichting die daar kasteel Renswoude beheert, zag mogelijkheden om de restauratie te financieren en legde heffingen van tienduizenden euro's op.

In het noordwesten van de provincie Utrecht kan ook in Abcoude, Baambrugge, Loenen en Vinkeveen het recht worden uitgeoefend. Nog even. De dertiende penning kan bijna worden bijgezet in het belastingmuseum. In 2015 komt een einde aan de heffing. In de jaren tachtig van de vorige eeuw besloot het parlement op voorstel van de toenmalige minister van justitie om op termijn een einde te maken aan de ouderwetse praktijken. Vincent van der Burg, Tweede Kamerlid voor het CDA, verwoordde toen het algemene gevoelen: "De Kamer beslist vandaag dat een middeleeuws curiosum uit ons privaatrecht verdwijnt. Het is ontstaan als een contraprestatie voor de ontginning van dit gebied, maar voor de ontwikkeling van deze streek nu is deze dertiende penning een 'sta-in-de-weg'."

De dertiende penning werd nog dertig jaar gegund, tot 2015. Als tegemoetkoming aan de rechthebbenden werd bepaald dat de dertiende penning (7,7 procent van een verkoopsom) gedurende die periode ruim een negende penning (11 procent) is.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden