Review

Machteloze mannen in Zuid-Afrika

Aan het eind van Boerenoorlog in Zuid-Afrika trekken vier vertwijfelde soldaten door een desolaat landschap. Troost vinden ze in het verlangen naar een helende vrouw. In ’Niggie’ verbeeldt Ingrid Winterbach het echec van een machocultuur.

Wie van Ingrid Winterbachs ’Niggie’ een complexe intrige verwacht, komt bedrogen uit. Ogenschijnlijk gebeurt er in deze roman weinig. De handeling is nagenoeg geheel vervluchtigd tot de verinnerlijkte ervaringen van personages die ieder voor zich met hun grenzen worden geconfronteerd. Juist in de confrontatie van uiterlijke soberheid en naar binnen geslagen intensiteit toont Winterbach haar kwaliteiten.

’Niggie’ speelt zich af in 1902, kort voor het einde van de Anglo-Boerenoorlog. Vier doodvermoeide leden van een Boerencommando verlaten het strijdtoneel in de Kaapprovincie en gaan op weg naar de Oranje-Vrijstaat. Drie van hen hebben op zich genomen om hun kameraad Abraham, die na het sneuvelen van zijn broer volkomen getraumatiseerd is, naar zijn moeder terug te brengen. Daarnaast hebben ze een boodschap bij zich voor generaal Bergh.

Tijdens de tocht door het desolate oorlogslandschap zijn de mannen, de onderlinge vriendschapsbanden ten spijt, alleen met hun eigen obsessies. Abraham zit gevangen in zijn onvermogen zich te uiten en mompelt maar wat in zichzelf. Willem heeft zijn ogen opgeslagen naar God, van wie hij de redding van het Boerenvolk verwacht. Reitz (een geoloog) en Ben (natuurkundige) daarentegen zijn volkomen ontnuchterd in het geloof en de nationalistische idealen. Zij klampen zich vast aan hun wetenschappelijke interesse voor de omgeving, waarvan ze in hun dagboeken minutieus verslag doen.

Toch hebben ook zij met emoties te kampen. Reitz’ echtgenote is drie jaar tevoren overleden, Ben weet niet wat er van zijn vrouw geworden is. Zo wordt ieder op zijn eigen manier op de proef gesteld.

Aan de hand van wat er in haar personages omgaat, laat Winterbach zien hoe een kale en ontheemde wereld vervuld blijft van talloze onvervulde mogelijkheden. Hoewel de oorlog voortduurt, worden er nergens gevechtshandelingen beschreven, op een enkel incident na.

Op grond van de titel zit de lezer te wachten tot Niggie haar opwachting maakt. Maar ze blijft lange tijd afwezig, en daarmee wordt ze het symbool van de vooralsnog uitblijvende redding en thuiskomst, een symbool dat tijdens de tocht van het viermanschap verschijnt en verdwijnt, en zich pleegt te manifesteren in vage vrouwenfiguren. Op diverse manieren worden die geassocieerd met ’veren’, een beeld waar de suggestie van een vluchtige en ontwijkende sensualiteit om hangt.

De opvallende absentie van de titelfiguur is bijzonder effectief. Zoals de lezer op Niggie wacht, zo verlangen de vier mannen naar een troostende en helende vrouw. In aansluiting op de wetenschap van Reitz dat de natuur geen leegte verdraagt, krijgt die symbolische vrouwenfiguur een dominante positie.

Naarmate het verhaal vordert, wordt de tocht van de vier allengs een strijd tegen zelfverlies. Lichamelijk en emotioneel uitgeput als ze zijn, doen ze van alles (observeren, noteren, memoriseren, woordspelletjes spelen) om de steeds groter wordende leemtes te vullen.

Onverwacht belanden ze in een opvangkamp voor gewonde en getraumatiseerde manschappen dat onder leiding staat van de cynicus Gert Smal. Opvallend is dat veel kampbewoners lijden aan een of andere manier van spraakstoornis. De een kan helemaal niet praten, een ander praat nauwelijks, weer een ander praat als een bezetene. De enige zwarte in de groep, Ezekiël, mag alleen iets zeggen als er tegen hem gesproken wordt. Op zulke momenten treedt hij (niet toevallig degene wiens het taak het is het vuur aan te maken) uit de schaduw waar hij haast wezenloos op bevelen wacht. Toch is hij de enige die alles weet. Daarmee is hij de grote uitzondering te midden van een groep machteloze mannen – vertwijfelden, fanatiekelingen, verbitterden, vromen, diehards, loyalisten en haatdragenden – die met elkaar het spectrum belichamen van het Afrikanerdom en zijn geschiedenis, tot de dag van vandaag.

Tijdens hun verblijf in het kamp zijn vooral Reitz en Ben ten prooi aan een gevoel van ontheemding, dat tot een climax komt in de ontmoeting met ’Oompie’, een ziener-achtige figuur die hen in contact brengt met een onzichtbare wereld waar hun wetenschappelijke kennis geen vat op heeft. Toch lukt het Reitz om dankzij Oompies paranormale krachten een aantal malen contact met zijn overleden vrouw te maken. De laatste ontmoeting in de reeks is de meest onthutsende. In een even wanhopige als vergeefse poging klampt Reitz zich vast aan iets wat steeds verder in het niets verdwijnt.

Wanneer Ben, Reitz en Gert Smal op een geheimzinnige missie worden gestuurd, komen ze in een hinderlaag terecht. Smal sneuvelt, Ben en Reitz raken zwaargewond. Dan eindelijk verschijnt Niggie. Ze brengt de mannen naar een plek waar ze door drie vrouwen worden verzorgd. Zodra Reitz weer voldoende hersteld is, keert hij terug naar het kamp. Daar aangekomen wacht hem een verschrikkelijke teleurstelling. De reisjournalen zijn verdwenen en daarmee ook de mogelijkheid om greep te krijgen op omstandigheden die nooit meer dezelfde zullen zijn.

Met het verlies van de dagboeken accentueert Winterbach eens te meer het thema van taal- en spraakverlies. Alle personages hebben er mee te kampen: Abraham, Reitz, de soldaten in het opvangkamp, en ook Ben na zijn verwonding.

’Niggie’ exploreert met vrucht de rijkdom die opgesloten ligt in de vele schakeringen van het verlies en dwingt tot nadenken over de zinloosheid van oorlogen en de vergankelijkheid van verbintenissen, idealen en geluk. Bovenal geeft deze minimalistische roman een ontnuchterende kijk op de Anglo-Boerenoorlog, volgens nog altijd gangbare opvattingen toch een heroïsche episode in de Afrikaner geschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden