Opinie

Machteloze burger stort zich op Piet

Een negentiende-eeuwste prent met Sinterklaas en Zwarte Piet, in het Rijksmuseum.Beeld anp

DORIEN PESSERS   De hoogoplopende discussie over Zwarte Piet toont een hypernerveuze samenleving die zwaar op de proef wordt gesteld, betoogt Dorien Pessers.

Wanneer een publiek debat snel vastloopt in verbeten en verkrampte posities, is er vaak iets anders aan de hand dan de zogenaamde misstand die wordt bestreden. Zou dat ook gelden voor het debat rond Zwarte Piet? Gaat het daarin werkelijk over een - in al haar onschuld - kwetsende en zelfs discriminerende folklore? Zo ja, dan wordt een sociologische wet bevestigd die zegt dat naarmate de sociale gelijkheid van voorheen gediscrimineerde groepen toeneemt, de laatste restanten van ongelijkheid des te onverdraaglijker worden.

Een interessante wet, maar een die alleen van toepassing zou zijn indien uitsluitend mensen van Surinaamse afkomst - die immers succesvol zijn geëmancipeerd - zich in het debat zouden mengen. Maar ik weet niet of dat zo is.

Projectiescherm
Er kan daarom ook sprake zijn van - zoals de Fransen dat noemen - 'se tromper de colère'. De ruziënde partijen vergissen zich over en weer in het object van hun woede. Zwarte Piet lijkt het projectiescherm geworden voor een kennelijk toenemend onbehagen bij zwarte mensen. Voor dat onbehagen hebben ze redenen genoeg.

Racisme en discriminatie zijn hardnekkige sociale ziektes, waarvan de gevolgen vaak alleen met geld kunnen worden afgekocht. De welvaartsstaat slaagde daar tot op grote hoogte in. Wanneer dat geld er kennelijk niet meer is, en de welvaartsstaat in rap tempo wordt afgebouwd, kan de verzoening tussen zwart en wit niet meer worden betaald. De toekomst voor zwarte mensen wordt onzeker en - erger nog - als er zondebokken nodig zijn voor het verlies aan welvaart, zullen zíj dat zijn. De geschiedenis leert nu eenmaal harde lessen. Maar met Zwarte Piet hebben die lessen niets te maken. Hij is geen spook uit het koloniale verleden.

Het verzet van zwarte mensen tegen dit verkeerd gekozen symbool, geeft witte mensen echter de uitgelezen kans hún onbehagen en opgekropte woede te uiten. En ook voor hun onbehagen bestaan redenen genoeg. Want ook zij worden bedreigd door het verlies aan welvaart, door de afbraak van vertrouwde sociale voorzieningen en door een toekomst die geen wenkend perspectief meer biedt, maar - integendeel - onzekerheid op vrijwel alle niveau's van de samenleving.

Geëigend kanaal
Dag in, dag uit berichten de media over het falen van het openbaar bestuur, over financiële schandalen, over de machteloosheid van naties in het internationale krachtenveld, over een dreigende nieuwe koude oorlog, over een desastreuze klimaatverandering, of over barbaars geweld door fanatieke moslims. Opgekropte, en vaak door dezelfde media opgefokte, angsten zoeken een uitweg. Niet via de vrijheid van weloverwogen meningsuiting, maar via de veronderstelde vrijheid van ongeremde gevoelsuiting, waarvoor Twitter - dat open riool - het geëigende kanaal is geworden.

Blijft de vraag waarom de angsten en boosheid van burgers zich juist op de veronderstelde bedreiging van Zwarte Piet richten. Voelen autochtonen zich in hun communautaire belevingen, wat het Sinterklaasfeest bij uitstek is, gefrustreerd? Er zijn in Nederland wel meer van die belevingen, zoals het bloemencorso, carnaval en Koningsdag, waarbij steeds duizenden mensen zijn betrokken. Maar zou kritiek van allochtonen die zich buitengesloten zouden voelen van die typisch Hollandse festijnen, tot dezelfde woede-uitingen hebben geleid?

Of is juist de kritiek op Zwarte Piet zo'n ideaal aanvalsobject omdat de gehechtheid aan Zwarte Piet en het Sinterklaasfeest teruggaat tot de jongste kinderjaren van autochtonen? Is er sprake van een infantiel sentimentalisme, of erger nog, infantiele regressie? Zo ja, dan moet dat als politieke factor serieus worden genomen. Ook dat leert de harde les van de geschiedenis.

Hypernerveuze samenleving
Hoe dan ook, zoals het debat over de bankencrisis voornamelijk gaat over het gedrag van graaiende bankiers, maar niet over de oorzaken van een financieel systeem dat nu al meer dan een eeuw uit zichzelf periodiek tot maatschappelijke ontwrichting leidt, zo lijkt ook het zwartepietendebat niet te gaan over wit of zwart geschminkte pieten, maar over een hypernerveuze samenleving die zwaar op de proef wordt gesteld door krachten, waarop de burgers zelf geen greep hebben. Wat dat betreft kunnen we nog wel meer oneigenlijke debatten over verkeerd gekozen aanvalsobjecten verwachten, als uitingen van machteloze burgers, de zwarte én de witte.

Dorien Pessers: hoogleraar aan de afdeling rechtstheorie en rechtsfilosofie van de Uva en de VU

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden