'Macht supermarkten weerstaan'

Supermarkten worden steeds groter. Misbruiken zij hun machtspositie? Boeren klagen daarover. Uit onderzoek van het Landbouw-economisch Instituut blijkt dat daarvan geen sprake is. Maar autoriteiten moeten alert zijn: boeren trekken zelden aan de bel omdat zij de relatie met hun afnemer niet willen schaden.

AMSTERDAM - ,,We hebben vijf vleesketens en de aardappelketen onderzocht, maar alleen bij varkensvlees vonden we duidelijke aanwijzingen dat markten niet goed werken. Supermarkten geven bij dit product prijsverlagingen en -verhogingen niet door. Dat gaat ten koste van boeren, maar ook van consumenten'', zegt onderzoeker Frank Bunte van het Landbouw-economisch instituut (LEI).

Dat de varkensvleesmarkt niet goed werkt, ligt echter niet aan de groeiende marktmacht van de supermarkten, zo blijkt uit het LEI-onderzoek Macht en prijsvorming in agrofoodketens. Bunte: ,,Het zijn eerder de aanpassingskosten die een goede marktwerking tegenhouden. Supermarkten houden de prijs voor de consument het liefst stabiel. Elke verandering kost geld. Etiketten moeten veranderen, er moet geadverteerd worden. Dat wil men vermijden. Om dat te bereiken nemen supermarkten soms ook genoegen met minder marge.''

Toch kunnen supermarkten door hun immer groeiende schaal lagere inkoopprijzen bedingen ten koste van de boeren, stelde de Brit Paul Dobson, hoogleraar retailstrategie, vorige week op een Oeso-conferentie over voedselketens in Den Haag. Ook minister Cees Veerman van landbouw zei op dezelfde conferentie dat er een discussie moet komen over de macht in voedselketens. Die dreigt door te slaan naar supermarkten en verwerkende industrie ten koste van boeren en tuinders, aldus Veerman.

Concentraties in de voedingsmiddelensector hebben zich de laatste twintig jaar in verhoogd tempo voorgedaan, zowel bij de verwerkende industrie als bij de detailhandel. In Nederland en in de Scandinavische landen wordt ruim twee derde van de supermarktsector beheerst door slechts drie ketens. In de VS geldt iets dergelijks, maar dan op plaatselijk en regionaal niveau, aldus John Connor, hoogleraar industriële economie in de Amerikaanse staat Indiana. Minder concurrentie leidt tot hogere prijzen, variërend van 3 tot 8 procent, zegt hij. Dat lijkt niet onrustbarend, maar in de voedingssector gaat zeer veel geld om. Deze percentages betekenen een verschuiving van inkomen van miljarden euro's van consumenten naar supermarkten. Op de Oeso-conferentie drong Connor erop aan goed te gaan letten op fusies in de voedingsindustrie en -detailhandel. In verscheidene landen -Australië, Thailand en Zweden- zijn al maatregelen aangekondigd door mededingingsautoriteiten om de macht van supermarkten in de gaten te houden en zo nodig in te perken.

LEI-onderzoeker Bunte kent de cijfers en de discussies. ,,Toch is het geen wet van Meden en Perzen dat concentratie leidt tot misbruik van macht in de keten. Het LEI-onderzoek wijst daar niet op.'' Wel vindt hij meer competitie gewenst. Onmiskenbaar blijkt uit de cijfers dat van elke euro die aan voeding wordt uitgegeven steeds minder bij de boer terecht komt en steeds meer bij de verwerkers en supermarkten. De overheid kan de concurrentie stimuleren, denkt Bunte. ,,Gemeenten zouden in hun vestigingsbeleid vergunningen ruimer moeten verlenen. Grote supermarkten aan de rand van grote steden bijvoorbeeld. Dat kan interessant zijn voor buitenlandse ketens.''

Toch is de rol van wetten en regels beperkt, zegt de Brit Dobson. Wetten die toeleveranciers moeten beschermen tegen al te opdringerige supermarkten hebben in Frankrijk en Duitsland geen succes. ,,Die leveranciers doen namelijk geen aangifte om hun relatie met de afnemer niet te schaden. Dat geldt eveneens voor mogelijke tips aan mededingingsautoriteiten'', aldus Dobson.

Bunte wijst er nog op dat supermarkten steeds meer een vaste relatie aangaan met hun toeleveranciers. ,,Dat maakt afhankelijk, maar dat geldt ook voor de supermarkt. Vorig jaar ging een van de drie grote witlofleveranciers van Albert Heijn failliet. Het concern moest toen als een gek gaan bijkopen in Nederland, België en Frankrijk. En tegen hoge veilingprijzen. Daaruit blijkt dat supermarkten niet snel hun relatie met toeleveranciers zullen afbreken. Dat kost ze veel geld.''

Hoewel van misbruik van marktmacht nog geen sprake is, dringt ook Bunte erop aan alert te zijn. De kans op misbruik groeit naarmate de concentratie blijft toenemen. Anderzijds stelt hij nuchter vast dat concentratie een normaal verschijnsel is in de economie. ,,Het wordt pas problematisch als misbruik wordt gemaakt van de sterker wordende positie. Boeren moeten instrumenten vinden om de macht van de supermarkten te weerstaan, meer tegenmacht bieden. Dat kan enerzijds door meer kwaliteit te bieden waarvoor beter betaald wordt. Anderzijds zouden hun coöperaties het aanbod moeten bundelen en naar de supermarkten toe als gesprekspartner gaan optreden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden