Macht corrumpeert, gezag nivelleert

Maakt macht de mens corrupt? De Britse historicus Lord Acton meende van wel. Van hem is de beroemde zinsnede 'Power corrupts, absolute power corrupts absolutely'. Zijn stelling lijkt steeds weer bevestigd te worden. In de krant lezen we over bestuurders die hun machtspositie misbruiken om er zelf beter van te worden, van zich verrijkende Haagse politici tot zonnekoningen in provincies, gemeenten en bedrijven.

Wetenschappelijk onderzoek laat zien wat macht doet met integriteit. Een klassiek experiment vraagt mensen om zich een situatie te herinneren uit hun leven waarin ze de baas waren over andere mensen. Vervolgens krijgen ze de opdracht om met een stift de hoofdletter E op hun voorhoofd te schrijven. Nu zijn er twee manieren om dit te doen: de E die voor iedereen leesbaar is, of de omgekeerde E die vanuit het perspectief van de schrijver geschreven is. Wat blijkt? Wanneer mensen denken aan een situatie waarin ze macht hebben, schrijven ze vaker de omgekeerde E op hun voorhoofd. De conclusie van het onderzoek luidt dan ook dat macht het inlevingsvermogen in anderen beperkt. Het is aardig dit testje te doen tijdens een sollicitatiegesprek of een blind date.

Hoewel talloze onderzoeken het beeld lijken te bevestigen dat macht corrumpeert, behoeft dit enige nuance. In een serie studies hebben wij mensen gevraagd een onderhandelingsspel te spelen. De helft moest zich inbeelden dat ze de machtigste persoon in de organisatie waren met veel financiële middelen, de andere helft moest zich indenken dat ze veel gezag hadden in hun organisatie en werden gerespecteerd. Daarna gingen ze met een partner over een financiële deal onderhandelen. De onderhandelingspartners vonden dat de mensen met macht minder empathie toonden tijdens het spel dan de mensen met gezag. Vervolgens moesten de mensen met macht en met gezag emoties raden op foto-portretten. Machthebbers konden dat minder goed dan gezagsdragers. Ook konden machthebbers zich minder details herinneren van gesprekken met ondergeschikten.

Het maakt dus uit of iemand opereert vanuit een positie van macht of van gezag. Macht komt voort uit dominantie, het vermogen om anderen te bestraffen of te belonen. Het is de macht van de apenrots, waar de alfa regeert op basis van agressie en fysieke kracht. Terwijl gezag voortkomt uit het respect en de bewondering die mensen voor je hebben, bijvoorbeeld omdat je iets heel goed kunt of een moreel kompas biedt. Het onderscheid tussen macht en gezag is fundamenteel in menselijke relaties en leidt tot verschillende stijlen van leiderschap: Mandela probeerde mensen te beïnvloeden middels zijn gezag, terwijl Poetin vanuit een machtspositie opereert.

Welke vorm van leiderschap is beter? Over die vraag bogen VU-wetenschappers zich deze week op het congres 'Scenario's voor besturen'. Machiavelli dacht dat een leider beter gehaat kon zijn dan geliefd, maar is dat wel zo? In een serie experimenten aan de Northwestern University in Chicago moesten groepjes studenten werken aan een taak en wees het lot een leider aan. Leiders die opereerden vanuit een machtsbehoefte bleken sneller bereid kundige groepsleden uit de groep te stoten, vooral als zij een bedreiging vormden voor de leider. We kunnen dit het 'Stalin-effect' noemen, naar de Russische dictator die vele concurrenten uit de weg liet ruimen. De experimenten tonen ook aan dat machtige leiders minder bereid zijn informatie met de groep te delen.

Het lijkt dus evident dat organisaties beter geleid kunnen worden door gezagsdragers dan door machthebbers. Maar er zit een addertje onder het gras. Stel dat een leider twee opties heeft: doen wat volgens hem het beste is, of doen wat de groep wil. De machthebber is geneigd het eerste te doen terwijl de gezagsdrager voor de tweede optie kiest. We kunnen dus voorzichtig concluderen dat macht corrumpeert, maar gezag nivelleert. Het is maar wat de samenleving wil. Moet een leider de oren laten hangen naar het volk dat zich in een referendum uitspreekt? Of moet hij de wens van het volk naast zich neerleggen, wetende wat voor zijn mensen het beste is? Rutte kiest voor macht, premier Cameron stelt zich in het Brexit-referendum kwetsbaar op. Politici zouden wellicht meer kennis moeten nemen van wetenschappelijk onderzoek.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie en organisatiepsychologie aan de VU en verbonden aan de Universiteit van Oxford. Hij schrijft om de week een column over opvallende aspecten van menselijk gedrag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden