Machiavelli zag het goede in het kwade

Is de draai van Rutte bij de hypotheekrenteaftrek een typisch machiavellistisch staaltje? Misschien, als je machiavellistisch maar niet gelijkstelt aan principeloos bedrog, legt Machiavelli-kenner Paul van Heck uit.

'Kiezersbedrog'. De Telegraaf aarzelde niet om Mark Rutte op de voorpagina af te branden, toen tijdens de formatie duidelijk werd dat hij bereid was aan de hypotheekrenteaftrek te tornen. Vlak vóór de verkiezingen had Rutte zijn kiezers immers beloofd dat nooit te zullen doen. Rutte verdedigde zich deze week: hij en Samsom 'sprongen over hun schaduw heen'. Zo klonk het zelfs stoer.

De Italiaanse Renaissance-filosoof Nicollò Machiavelli (1469-1527) zou zich er niet over hebben opgewonden. In zijn bekende boek 'De vorst' (Il Principe) schreef hij: "Een wijze machthebber kan en moet zijn woord niet meer houden als dat in zijn nadeel is, en als de redenen waarom hij het gaf vervallen zijn."

Nee, om zijn verheven wereldbeeld staat Machiavelli niet bekend. De adviezen die hij aan de heersers van zijn tijd gaf, gingen nog wel een stukje verder dan de relatief onschuldige draai van Rutte. Wie 'Machiavellisme' zegt, denkt meteen aan sluwe, eerzuchtige heersers, haviken die desnoods over lijken gaan om op het pluche te blijven. Voor je geestesoog verschijnt een kille Darwiniaanse wereld waarin alleen het recht van de sterkste telt.

Dat beeld is niet per se onjuist, maar wel veel te eenzijdig, vindt Machiavelli-kenner Paul van Heck van de Universiteit Leiden. Komende maand verschijnt een herziene uitgave van zijn Nederlandse vertaling van 'De vorst' bij uitgeverij Ambo. Van Heck vertaalde en becommentarieerde ook Machiavelli's andere werken. Hij is niet de enige die voor rehabilitatie van Machiavelli pleit; ook de Amerikaanse schrijver Miles Unger wil het karikaturale beeld bijstellen in zijn nieuwe Machiavelli-biografie, waarvan deze maand een Nederlandse vertaling verscheen.

Welke Machiavelli gaat er schuil achter de clichés? Een interview aan de hand van drie citaten.

'Een heerser heeft nooit gebrek aan redenen om een gebroken belofte te legitimeren'
"Je krijgt een vraag: 'blijft de hypotheekrenteaftrek intact'? Er staan tien camera's op je gericht. Je moet ja of nee zeggen en je krijgt tien seconden. Ruimte voor nuance is er niet. Welke mogelijkheden heb je dan? De situatie is er niet naar om hier de waarheid te zeggen. Dus ja, Machiavelli zou liegen hier goedkeuren. Een leider moet soms dingen doen die hij idealiter zou laten. Dat is niet opportunistisch, maar realistisch. Machiavelli denkt niet vanuit grote, onveranderlijke principes, maar vanuit concrete situaties. Daarin probeert hij wijsheid te vinden.

Het citaat hierboven staat in het meest beruchte gedeelte van 'De vorst'. Het boek bestaat uit 26 hoofdstukken. Hoofdstuk 15 tot en met 18 gaan in op de kwaliteiten die een vorst dient te bezitten en zijn het meest bekend.

Machiavelli haakt met het boek aan bij een eeuwenoud genre, dat van de 'vorstenspiegel', oftewel: adviezen voor de vorst. In die vorstenspiegels kwamen bepaalde vragen telkens weer terug. Bijvoorbeeld: 'Moet de vorst zich aan zijn woord houden?' of: 'Moet de vorst altijd barmhartig zijn?'. Ja, vanzelfsprekend, was het antwoord van al die boeken. Maar Machiavelli zei nee. Waarom? Omdat hij probeert de 'achterkant van het gelijk' te laten zien. Zwart is niet altijd zwart, wit niet altijd wit. Soms is iets wat er uitziet als slecht bij nader inzien goed, en andersom.

Het karikaturale beeld van Machiavelli is ontstaan omdat men in 'De vorst' een soort standaardwerk voor politieke filosofie zag. Maar dat heeft Machiavelli helemaal niet zo bedoeld. Het werk is gericht op de actualiteit en heeft veel kenmerken van een pamflet. Machiavelli was een man van de praktijk, geen studeerkamergeleerde. En ja, Machiavelli was een meester in pakkende oneliners. Dat heeft zich na zijn dood tegen hem gekeerd: citaten zijn uit hun context gerukt en verabsoluteerd."

'Het is noodzakelijk dat een vorst, als hij zich wil handhaven, leert om niet goed te zijn, en ook zijn kwade kant te tonen'
"Wat was die actualiteit waar 'De vorst op inging? Toen Machiavelli 25 was viel een immens Frans leger Italië binnen. De dertig daaropvolgende jaren was er continu oorlog of op zijn minst onrust in Machiavelli's omgeving. In Florence heersten de Medici's, een oude, aristocratische familie. Op een gegeven moment werden die de stad uitgejaagd. Machiavelli - hij was toen 30 - werd benoemd als secretaris van de nieuwe stadsrepubliek, een hoge adviserende functie die hij 14 jaar vervulde.

Tot de Medici's de macht heroverden. De kopstukken van het oude regime moesten het veld ruimen; Machiavelli werd werkloos. Rijk was hij niet en hij had een hele batterij kinderen. Om voet aan de grond te krijgen bij de nieuwe heersers, schrijft hij zijn boek 'De vorst'. Hij wil er een visitekaartje mee afgeven en tegelijk de Medici's duidelijk maken hoe ze hun macht in Florence kunnen consolideren: de hoofdpersoon van het boek is niet zomaar een vorst in het algemeen, maar een níeuwe vorst.

De Medici's peinsden er helaas niet over Machiavelli gratie te verlenen. Zijn boek belandde in zijn bureaulade. Pas na zijn dood is het uitgegeven. De vraag is of Machiavelli, als hij het zelf zou hebben gepubliceerd, dat in dezelfde vorm zou hebben gedaan - in de enige twee werken die tijdens zijn leven verschenen, staan geen controversiële uitspraken.

Machiavelli was geen pleitbezorger van een dictatuur, zoals bovenstaand citaat zou kunnen doen vermoeden. Sterker: hij was er een verklaard tegenstander van. Maar dan wel om pragmatische redenen. Dictatuur leidt altijd tot haat bij je onderdanen. Een dictator wordt gehaat. En in de optiek van Machiavelli is haat jegens de machthebber voor de machthebber altijd het begin van het einde. Als een vorst één ding moet vermijden, is dat hij gehaat wordt. Dat herhaalt Machiavelli wel tien keer. De vorst moet dus zorgen dat de meerderheid van het volk acher hem staat."

'Een belastende daad dient haar excuus te vinden in haar resultaat; en als het resultaat goed is dan zal ook het excuus altijd goed zijn'
"En dan kom je dus uit bij hét cliché over Machiavelli: bij hem zou het doel alle middelen heiligen. Dat heeft hij nooit letterlijk zo gezegd, maar met een citaat als dit komt hij er wel heel dicht bij in de buurt.

Het staat in zijn boek 'Discorsi', dat hij vermoedelijk vlak na 'De vorst' schreef, en waarin Machiavelli lessen trekt uit de politieke en militaire strategie van de Romeinen. Het hoofdstuk waarin deze zin voorkomt, gaat over de stichting van de stad Rome: Romulus die zijn broer Remus vermoordt. Romulus, betoogt Machiavelli, is bezig een staat te bouwen, een gemeenschap. Machiavelli probeert in dit hoofdstuk een punt te maken: om een nastrevenswaardig doel te bereiken moet je soms je handen vuil maken.

In 'De vorst' illustreert hij datzelfde punt met een heel pregnant voorbeeld. In het plaatsje Pistoia, dat onder de jurisdictie van Florence viel, woedde in Machiavelli's dagen een burgeroorlog. Florence liet die zaak op zijn beloop, met veel doden tot gevolg. Als Florence één keer drastisch had durven ingrijpen, schreef Machiavelli, en bijvoorbeeld een aantal lieden ter afschrikking had opgeknoopt, dan was veel bloedvergieten te voorkomen geweest. Een beetje wreedheid kan soms menselijker uitpakken dan een gebrek aan daadkracht, verpakt als barmhartigheid.

Ik zou Machiavelli dus zeker niet harteloos of immoreel willen noemen. Ik zou zeggen: hij had een open oog voor het goede in het kwade. Het vermogen om dat te zien, is maar weinigen gegeven.

Wat ik zijn belangrijkste les vind, is dat beleid altijd gericht moet zijn op de context. Bepaalde situaties vroegen om bepaalde oplossingen en bepaalde leiders. Adviezen voor de ene situatie kun je niet zomaar extrapoleren naar een andere situatie. En met dromen over een ideale wereld schiet je al helemaal niets op."

Intrige en bluf

Niccolò Machiavelli is vermoedelijk de enige filosoof die een gezelschapsspel naar zich vernoemd heeft gekregen. Het kaartspel 'Machiavelli' won in 2001 de Nederlandse spellenprijs. In het spel figureren de personages moordenaar, dief, magiër, koning, prediker, koopman, bouwmeester en condottiere (middeleeuwse legerhuurling).

Bedenker van het spel is de Franse historicus en socioloog Bruno Faidutti. Was hij geïntrigeerd door de figuur Machiavelli en zag hij daarin mogelijkheden voor een gezelschapsspel, of had hij een spel bedacht en meende hij dat 'Machiavelli' daarvoor de meest geschikte naam was? "Geen van beide", zegt Faidutti (1961). "De oorspronkelijke versie van het spel heet 'Citadels'. Alleen in Nederland is het uitgebracht als 'Machiavelli'."

Daar kan hij zich best wat bij voorstellen, zegt Faidutti. "Het spel draait om intrige, bluf en achterbaksheid. Dat past bij het beeld dat wij hebben van Machiavelli." Overigens, zegt Faidutti, verscheen er in de jaren zeventig ook al een spel 'Machiavelli'. Dat was een ingewikkeld diplomatiek spel dat gesitueerd was in het Italië van de Renaissance.

Emiel Hakkenes

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden