Opinie

Macbeth als een van meedogenloze fantasie zinderendepoppenkast.

Goed fout is mooi lelijk. En goed lelijk mooi fout.“ Destemmen die deze woorden zeggen horen bij de koppen die tussende plooien van het nog gesloten toneelgordijn opduiken. Ze zittenvast aan lange, met soepel vallende stof geklede stokken, die open neer door het meegolvende gordijn bewegen. Hun tekst is dievan de heksen uit Shakespeare's 'Macbeth', maar het is of de Doodvan Pierlala zich daar in drievoud manifesteert.

De Dood van Pierlala? Dat is toch die onheilspellende figuuruit de aloude poppenkast? En wat dat met 'Macbeth' te makenheeft? Veel, als je Marc Becker mag geloven. Becker is een jongeDuitse regisseur, die niet meer zo geïnteresseerd is innaturalisme en steeds op zoek is naar nieuwe vormen, die dethematiek van een te spelen stuk aanscherpen.

Bij de 'Macbeth' kwam hij uit op de poppenkast als metafoorvoor krachten als jaloezie, macht en ambitie, die groter zijn dande personages zelf. Ook omdat de poppenkast volgens hemletterlijk een metafoor is: “Waar de personages worden 'gestuurd'door krachten die groter zijn dan zijzelf (een god, heksen, eenvoorspelling), worden poppenkastpoppen gestuurd door de handenvan een mens die groter is dan zijzelf.“

De 'Macbeth', die hij in eigen land ensceneerde volgens dietechnieken, werd een groot succes, dat hem een prestigieuzetoneelprijs opleverde. Koos Terpstra, artistiek leider van hetNoord Nederlands Toneel en altijd op zoek naar dwars en amusant,kreeg er lucht van. En nodigde Becker (die in Groningen eerdereen 'Arturo Ui' regisseerde) uit een Nederlandse versie met hetNNT te maken.

En zo staat op het podium een reusachtige, donkerhoutenpoppenkast met rode nepfluwelen broekgordijnen, waarin acteurszich van links naar rechts en omgekeerd langs de onderkant vande lijst bewegen als waren zij echte poppen.

“Nee, het is geen replica van die eerdere Duitse versie“, zegtvormgever Harm Naaijer: “In Duitsland was er alleen maar eenbalustrade en werden geen rekwisieten gebruikt. Toen ik met MarcBecker over zijn bedoelingen praatte, dacht ik meteen: Wow, datmoet een echte poppenkast worden. Met dat Jan Klaassen enKatrijn-idee ben ik onmiddellijk naar de rommelmarkt vertrokkenvoor rekwisieten als deegrollers en handvegers.“

Het blijkt allemaal wonderwel te passen bij het verhaal vanMacbeth, die de voorspelling van de heksen, dat hij koning zalworden, een stevig tikje versnelt door de oude koning Duncan tevermoorden, en daarna gedreven door argwaan en paranoia niet meermet moorden kan stoppen. Druipend van het bloed dat Lady Macbeth,eerst zijn bondgenoot, vergeefs van haar handen poogt te vegen.

Maar echt bloed past niet in een poppenkast. Harm Naaijer: “Wehebben steeds vanuit de pop gedacht. En als je bedenkt van watvoor materiaal een pop is gemaakt en waar die mee is opgevuld,dan kom je op iets heel anders uit.“ Bij een gewonde soldaat, dieverslag doet van een zojuist neergeslagen opstand, komt stro uitzijn mouw. En overal is zaagsel, dat alle vergoten bloedsymboliseert.

“Als publiek maak je die vertaalslag moeiteloos. Je kleurt hetzaagsel in je verbeelding rood. Want dat is het aardige: net alsbij de ouderwetse poppenkast slepen de korte, van psychologieontdane verhaalwendingen je mee in de barbaarse anekdote enkrijgen attributen als vanzelf de bedoelde betekenis. LooptMacbeth met een deegroller, dan ís dat het vervaarlijke wapen“waarmee hij een verrader van zijn kloten tot zijn kinnebak intweeën kliefde.“

Nou lukt zoiets natuurlijk alleen maar, als het goed gedaanwordt. En lieve hemel, zelden hebben de spelers van het NNT zogeëxcelleerd in een bijzondere en uiterst consequent volgehoudenspeelstijl. Niet als marionetten, zoals in het programma staat,maar als ware handpoppen. Zij hebben tot maskers geschminktegezichten, bewegen zich met de hoekige bewegingen vanongescharnierde wezens en heffen de armpjes als werden deze doorduim en middelvinger van een bespeler gestuurd.

Het onderlijf blijft net als in de echte poppenkast verborgen,en door een zekere stijfheid in de ledematen is het alsof zijdoor een onzichtbare hand worden voortbewogen. Daar zijn somsheel aparte trucs voor nodig. Een keer lijkt het of Macbeth alseen projectiel het beeld wordt 'ingeschoten'.

“Dat komt“, zegt Harm Naaijer, “doordat hij buitenbeeld eerstmet zijn rug tegen de omhoog gestoken voeten van een op de grondliggende medespeler leunt en dan door deze keihard in beeld wordtgestoten.“

Alle mogelijke typische poppenkasttrucs en -grappen versterkenhet effect. Zoals een nachtelijke ontmoeting tussen Macbeth enstrijdmakker Banquo. “Ik heb het gevoel dat er iemand achter mijstaat“, zegt Macbeth, telt, draait zich om, maar omdat Banquomeedraait, lukt het niet deze in het vizier te krijgen.

Vaak ook wordt het publiek rechtstreeks aangesproken met'Hallo', net zoals Jan Klaassen doet. Of wordt het slinks totbondgenoot gemaakt: als Macbeth en zijn Lady hun moordplannenhebben beraamd, sluipen zij met een samenzweerderig'mondje-toe'-gebaar weg.

Sterker nog, Macbeth geeft het publiek rechtstreeks opdrachtvoor de moord op Banquo: “Dus, daar zorgen jullie voor.Duidelijk?!“

Becker schroomt niet de genadeloosheid van 'Macbeth' nog tevergroten. In zijn bewerking is zelfs Duncans zoon Malcolm eentoekomstige tiran: “Iedereen krijgt een brandmerk met mijnkoninklijke wapen, opdat niemand meer vergeet wie hij dienenmoet.“

Marc Becker komt oorspronkelijk uit Erlangen, het stadje waarjaarlijks een poppenspelfestival wordt gehouden. Dat werduiteindelijk dè inspiratiebron voor dit boven zichzelfuitgestegen vormexperiment. Subliem theater, sprankelend,zinderend, meeslepend, fantasievol, geestig en meedogenloos.Behalve de wonderbaarlijk precies acterende spelers ­ Rogier in't Hout (Macbeth), Mirjam Stolwijk (Lady Macbeth), Wolter Muller(Duncan), Martijn de Rijk (Banquo), Yorick Zwart (Malcolm) ­levert ook het decor daar een fabuleuze bijdrage aan.

Via luikjes ­ “die als muizenvallen openschieten“, zegt HarmNaaijer ­ worden extra beelden gecreëerd, soms perspectivische:bij de aankomst van koning Duncan en Malcolm zien we ze daarineerst in het klein, ofwel in de verte, voordat zij live het beeldbinnenkomen. Weergaloos is het uiteenvallen van die luikenwandtegelijk met de ondergang van Macbeth. Een onthulling meteen vanwat er achter de schermen gebeurt.

“Die voorwand mocht niet licht zijn“, zegt Harm Naaijer. “Datzou de aandacht van de handeling afleiden, maar evenmin pikzwart,omdat de kast dan in het donkere toneel zou wegvallen. Ik heb hemdaarom eerst appeltjesgroen geverfd ­ iedereen schrok zich dood­ en er na het drogen zwart overheen gesponsd. Daardoor heefthij perspectief gekregen.“

Naast de maquette, waar Naaijer een en ander uitlegt, staateen andere. “Die is voor 'Jong en onschuldig', zegt hij, “eenzelfgeschreven en te regisseren stuk van Marc Becker dat indecember uitkomt. Hij voelt zich hier, net als ik, thuis in eenniet-hiërarchische werksfeer: met elkaar iets leuks maken.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden