Maastricht krijgt mergelgroeve terug

Een impressie van hoe de Enci-groeve er op termijn uit moet gaan zien. (Trouw) Beeld
Een impressie van hoe de Enci-groeve er op termijn uit moet gaan zien. (Trouw)

Industrie en natuurorganisaties maakten de dienst uit op de Sint-Pietersberg. Nu de mergelgroeve in 2018 sluit, krijgen ook toeristen de ruimte.

Marten van de Wier

Een groep kraaien vliegt op. Een vrachtwagen rijdt op een van de terrassen tegen de kale groevewand, de open laadbak vol mergel – een geel soort kalksteen. Onder in de enorme kuil, zo’n 125 hectare groot en 95 meter diep, staat een troosteloos bodempje water. De meeste Maastrichtenaren hebben de overweldigende hoogteverschillen hier nog nooit ervaren. Voor wie er niet werkt, is dit altijd verboden terrein geweest.

Maar dat verandert. „Waarschijnlijk komt de klimwand daar ergens”, wijst Eduard Habets, beheerder van Natuurmonumenten in Zuid-Limburg. Het watertje wordt een recreatieplas. Op zonnige dagen zal het er druk zijn, want door de reflectie van de mergel is het in de groeve ’s zomers nog een graad of vijf warmer dan in de omgeving. Vanaf de terrasjes op de groeverand kunnen toeristen het vertier straks gadeslaan met een drankje in de hand. Over tien jaar is het zo ver.

De Zuid-Limburgers krijgen, na bijna honderd jaar mergelwinning door cementfabriek Enci, hun Sint-Pietersberg weer terug. Enci schermde de groeve af, en Natuurmonumenten rukte op in het gebied eromheen, vertelt Coen van der Gugten. Hij is woordvoerder van omwonendencomité Sint-Pietersberg Adembenemend. „Vroeger had je er vrijende paartjes, honden, caravans, mensen die hun tentje er opzetten om het te testen. Het was schrikken toen Natuurmonumenten overal hekken plaatste, en van die Hollandse bordjes dat je er alleen tot zonsondergang op de paden mag lopen.”

Enci, Natuurmonumenten en omwonenden zijn het nu eens: recreatieve activiteiten worden geconcentreerd aan de ene kant van de groeve, verder van de ingang krijgt de natuur stapsgewijs meer ruimte.

Helemaal achterin komt een stiltegebied: de ’Oehoevallei’. Al sinds 1997 broedt er jaarlijks een paartje uilen. Peter Voorn, ecoloog bij Natuurmonumenten, richt zijn blik op de zeven gaten in de groevewand, uiteinden van een oud gangenstelsel. „Ze maken gebruik van de aangegraven mergelgangen.” Luisteraars van omroep Limburg ontdekten ze bij toeval: op een geluidsopname uit de groeve herkenden ze de zeldzame uil. De vallei is vanaf volgend jaar onder begeleiding te bezoeken.

Voorn watertandt bij mogelijkheden voor natuur in het gebied. „De hele Sint-Pietersberg is een bolwerk van diversiteit. Dit is het noordelijkste puntje van het Europese leefgebied van allerlei planten en insecten. Er leven vlinders die in Nederland nergens anders voorkomen. Mergel was jarenlang voor Enci het ’gele goud’. Nu is het dat voor ons.”

Er komt meer ruimte voor bijzondere biotopen als heischrale graslanden, glanshaverhooiland en kalkrotspioniervegetatie, somt Voorn op. Erosie, instorting of kapotvriezen van delen van de groeve zorgen voor dynamiek in die natuur.

Aan de andere kant vergt deze natuur ook onderhoud. Om te voorkomen dat de groeve helemaal onderloopt, moet de beheerder water blijven wegpompen. Natuurmonumenten zaait zeldzame planten, en kapt bomen in de Oehoevallei. „Kalkgrasland heeft een veel grotere ecologische waarde”, verklaart Voorn. „Je hebt nog maar 14 stukjes kalkgrasland in Nederland, niet veel groter dan postzegels. Het zijn kroonjuwelen van onze natuur. Je hebt er zeldzame orchideeën, gentianen, tijmsoorten, het zonneroosje en het geelhartje.” De plannen verdubbelen het areaal kalkgrasland in Nederland.

De vrede tussen de partijen lijkt getekend, maar dat is niet zo. Bij sommige omwonenden leeft nog een ’diepgeworteld wantrouwen’ tegen Enci, vertelt Van der Gugten. „De industrie heeft jarenlang een politiek van voldongen feiten gevoerd, waardoor Enci kon doen wat het wilde doen.” Nu helpt Enci, vanuit welbegrepen eigenbelang, mee aan de transformatie van de groeve. Het bedrijf hoeft daardoor niet in 2015 te stoppen met afgraven, maar pas in 2018.

Van der Gugtens ’Sint-Pietersberg Adembenemend’ is daarmee akkoord, maar belangengroep ’Enci-Stop’ allerminst. „De helling aan de westzijde wordt te stijl”, zegt Annemarie Paulussen. Ze vreest dat daardoor het hele gebied tussen het riviertje de Jeker en de groeve erosiegevaar loopt. Bovendien vindt ze het een groot probleem dat de mergeloven, nodig om de kalksteen tot cement te verwerken, nog acht jaar blijft branden. De vervuilende uitstoot ervan blijft vaak hangen in de dalen rond de berg. Op 11 maart dient daarom een rechtszaak bij de Raad van State.

Ook Natuurmonumenten en Enci vechten nog een robbertje over het contract voor de overdracht van de groeve. Tot 2010 betaalde Enci jaarlijks ruim één ton mee aan het beheer van de natuur rond de groeve. Enci vindt dat tijdens het overgangsproces niet meer nodig, Natuurmonumenten wél. Natuurmonumenten wil er verder alleen over kwijt dat een oplossing inmiddels ’in het verschiet ligt’.

Van de metalige gebouwen en stellages van de cementfabriek, opgesteld aan een zijde van de groeve, zal in ieder geval een deel verdwijnen. Een deel blijft in gebruik voor cementproductie, een ander deel blijft bewaard als erfgoed. Daartussen, op het terrein achter toekomstige recreatieve bedrijven en horeca, komt ruimte voor nieuwe, schonere industrie. Dat brengt geld in het laatje voor de ontwikkeling van het natuurgebied. Enci, Natuurmonumenten, omwonenden, gemeente en provincie beslissen gezamenlijk welke bedrijven mogen komen. Maar van de beruchte mergeloven, een lange koperkleurige buis, is het lot al bezegeld. Nu slaat de waterdamp nog van het draaiende gevaarte. In 2018 is dat voorgoed voorbij.

Nu nog een mergelgroeve, straks natuurgebied en recreatieplas. (FOTO LEX VAN LIESHOUT, ANP) Beeld
Nu nog een mergelgroeve, straks natuurgebied en recreatieplas. (FOTO LEX VAN LIESHOUT, ANP)
(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden