Maarten Luther is boos

Kerkhervormer Luther had het niet zo op de humanist Erasmus. Nu Luthers studiebijbel digitaal is ontsloten, kan iedereen dat lezen: 'Sterf!' schreef hij in de kantlijn, gericht tegen Erasmus.

Maarten Luther is een driftige baas. Wie bladert door de persoonlijke studiebijbel van de kerkhervormer stuit geregeld op scheldpartijen ('Je bent niet goed wijs'), verwensingen ('Sterf!') en kritiek ('Wat heeft dat gezeur voor zin') die hij in de kantlijn bij de gedrukte tekst krabbelde. Soms toont hij ook bewondering. 'Mooi gezegd', meldt hij dan.

Lange tijd was deze Bijbel enkel bekend bij een groep ingewijden. Sinds kort zijn de uitbarstingen van Luther voor iedereen te bekijken. Weliswaar digitaal op het computerscherm, maar net zo scherp als het papieren origineel. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht hebben samen met de Universiteitsbibliotheek Groningen een van Luthers persoonlijke studiebijbels in zijn geheel digitaal toegankelijk gemaakt. Het exemplaar, dat in 1527 gedrukt is in Basel, wordt in Groningen bewaard en bevat de Griekse tekst van het Nieuwe Testament plus de vertaling met een uitgebreid commentaar van Desiderius Erasmus. Het zijn vooral de commentaren van zijn collega-geleerde Erasmus waar Luther fel op reageert. Regelmatig zijn de bruinverkleurde aantekeningen van de kerkhervormer te zien.

"Je leest door de ogen van Luther mee. Je ziet precies waarop hij aanslaat. Het is allemaal heel tastbaar", zegt Arnoud Visser (40), in Utrecht hoogleraar tekstuele cultuur in de Renaissance van de Nederlanden. Volgens hem is het belang van dit soort notities niet te onderschatten. "Door op dit soort krabbels te letten zie je hoe mensen hun bronnen lazen en hoe ze omgingen met nieuwe kennis."

De uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 brengt een informatierevolutie teweeg. Niet langer is het geschreven woord voorbehouden aan een selecte groep ingewijden. Door de drukpers is het mogelijk snel en goedkoop allerlei teksten te verspreiden. Dat gebeurt dan ook: klassieke auteurs, kerkvaders en de Bijbel - voor wie lezen kan, is het onder handbereik.

Toch is er nog maar weinig bekend over de manier waarop lezers deze nieuwe boekenberg te lijf gingen, vertelt Visser. "Altijd richtte het onderzoek zich op de teksten zelf, dus wat mensen lazen. Maar over de vraag hoe mensen toen lazen, weten we eigenlijk nog maar heel weinig." Precies op dat proces proberen Visser en zijn vakgenoten nu de vinger te leggen, door onder meer later met de hand toegevoegde opmerkingen in de kantlijn van boeken te bestuderen. "Uit de opmerkingen valt te herleiden hoe men kennis verwerkte en inzette voor eigen doelen."

Tot voor kort negeerden onderzoekers de krabbels in boeken grotendeels. Dat kwam onder meer doordat de oude uitgaven verspreid lagen over de hele wereld. Zonder verschillende digitale versies binnen handbereik was het simpelweg te duur om het in de context te onderzoeken. "Wilde je voorheen kijken welke commentaren Luther optekende, dan moest je bij wijze van spreken van Groningen naar Berlijn en van daaruit naar de Verenigde Staten." Nu de boeken op zeer hoge kwaliteit worden ingescand, staat niets het onderzoek in de weg.

Water en vuur
Wie door deze Bijbel van Luther bladert, komt er aan de hand van diens commentaar achter dat Luther vooral wilde weten hoe Erasmus over theologische kwesties dacht. "Luther zegt het minst over de bijbeltekst zelf. Hij gaat vooral in op het commentaar van Erasmus. Daar is het vaak water en vuur. Het commentaar van Luther laat zien dat het grote pijnpunt voor hem is dat Erasmus zich gedraagt als filoloog. Dat botst met de meer theologische interesse van Luther." Zo meent Luther op verschillende plaatsen dat Erasmus zich verliest in tekstuele futiliteiten. Luther ergert zich bijvoorbeeld erg als Erasmus heel precies uitlegt waarom hij het woord 'mijn' eenmaal vaker noemt in zijn vertaling van een van de kruiswoorden van Jezus: 'God, mijn God' moet volgens Erasmus zijn 'Mijn God, mijn God'. 'Was darffs solchs gewessch' ('Wat heeft dat gezeur voor zin'), fulmineert Luther in de kantlijn over deze in zijn ogen nutteloze letterknechterij.

Verderop toont de kerkhervormer zich opnieuw verontrust. Dan richt Luther zijn pijlen op de manier waarop Erasmus uitlegt dat mensen die de eeuwen voor Christus leefden toch in de hemel terecht kunnen zijn gekomen. Volgens Luther was dat onmogelijk. "Dat God je straft, Satan", toornt Luther in het Duits. Verschillende keren laat Luther doorschemeren Erasmus maar een mooischrijver te vinden, een fluim die zijn ware gezicht niet laat zien.

Dat Luther zijn woede uit in het Duits is veelzeggend, denkt Visser. "Normaal reageert Luther in het Latijn. Maar het lijkt erop dat hij overschakelt op het Duits als hij echt boos wordt. Wat je hieruit kunt opmaken is dat Luther een primair reagerende man is. Er zit veel agressie in deze zinnetjes."

Het boek is na Luthers dood via omwegen bij de Groningse geleerde Regnerus Praedinius terecht gekomen. Deze gebruikte opnieuw de marges van het boek om zijn visie te geven. "Zo wordt in de marges van dit boek een discussie zichtbaar tussen twee theologen", zegt Visser. "Door de boekdrukkunst is het boek een dynamisch, interactief medium geworden. De kanttekeningen laten zien hoe er in marges een dialoog tussen lezers kan ontspinnen."

Op Visser heeft het bekijken van de eeuwenoude opmerkingen van Luther een relativerende werking. "Je hoort regelmatig cultuurpessimisme: mensen zouden alleen nog in korte berichten communiceren en een korte spanningsboog hebben. Dit soort onderzoek laat zien dat mensen ook al eeuwen geleden in een soort tweets op elkaar reageerden."

Digitale Bijbel
De digitale publicatie van Luthers Bijbel is onderdeel van 'Annotated Book Online', een internationaal onderzoeksproject naar de geschiedenis van het lezen in de eerste eeuwen van de boekdrukkunst. Historici en bibliotheken uit Utrecht, Amsterdam, Gent, Londen, Princeton en York werken hierin samen om boeken te bestuderen die sporen bevatten van lezers. Naast de Bijbel van Luther zijn inmiddels ook enkele tientallen andere auteurs te raadplegen waarop vroegmoderne commentatoren zich ooit vol overgave hebben gestort: Machiavelli, Vondel, Homerus, Virgilius, Augustinus.

Zie op internet:

'abo.annotatedbooksonline.com'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden