’Maar wat ís etniciteit?’

’Ik ben Friezin. Mijn man is geboren in Afrika, maar heeft ook wortels in India. Welke etniciteit hebben onze kinderen, die gewoon in Nederland opgegroeid zijn? Ik weet het niet.”

Marijke Steegstra, cultureel antropoloog aan de Radboud Universiteit, denkt dat minister Ter Horst (binnenlandse zaken) politie en justitie met een onmogelijke opdracht opzadelt. „Etniciteit registeren bij misdaad of voor welk doeleinde dan ook is niet te doen. Het is namelijk een ontzettend ingewikkeld, ongrijpbaar en veranderlijk begrip.”

Wie de Van Dale erop naslaat komt bij ’etniciteit’ niet verder dan ras en etnische groep. Bij ’etnisch’ staat: aan het volk eigen, van het Griekse ’ethnikos’. Maar dat is te kort door de bocht, vindt Steegstra. „In antropologische en wetenschappelijke zin is etniciteit niet iets wat je bezit, het is geen eigenschap. Je kunt mensen niet reduceren tot hun cultuur. Daarom is het ook heel gevaarlijk om bepaald gedrag daaruit te verklaren. Etniciteit is vaak iets wat anderen je toekennen als je er afwijkend uitziet of als je je afwijkend gedraagt.”

Mensen grijpen het wel vaak aan om een territorium af te bakenen of op te eisen. Steegstra: „Die groepen zien hun aparte status dan ineens als een kans. Dat zag je bijvoorbeeld bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, sindsdien eisen verschillende etnische minderheden onafhankelijkheid. Als mensen in hun voortbestaan worden bedreigd, treedt een soort zelfbewustzijn op. In de VS wilden de Indianen, de oorspronkelijke bewoners, zich ook onderscheiden in Sioux en Apache.”

Een etnische groep kan volgens Steegstra dus ook ontstaan. „Daarbij heeft etniciteit niet altijd met afkomst te maken. Kijk maar naar de Roma en de Sinti en andere rondtrekkende volken zonder vaste geboortegrond. Wel hebben zij vaak een vermeende gedeelde afkomst, waar dan soms mythen en geheimen omheen worden gebreid. Dat versterkt het gevoel van saamhorigheid.” Etniciteit gaat vaak om een ’gevoel’ van onderlinge verbondenheid dat gebaseerd kan zijn op cultuur, taal, religie, nationaliteit en uiterlijke kenmerken. Het is, kortom, een perceptie van identiteit.

Een nogal lastig begrip dus, vindt ook Carolina de Fey, juridisch beleidsadviseur bij het expertisebureau discriminatie ’Art. 1’. De Fey vindt niet alleen dat registratie op etniciteit bij misdaad leidt tot onwenselijke categorisering van mensen. Ze vindt ook dat het indruist tegen de privacy van burgers en alleen relevant is als het noodzakelijk is voor opsporingsonderzoek. Maar het is volgens haar ook bijna onuitvoerbaar: „Er zijn in Nederland inmiddels veel mensen met ouders uit verschillende landen. Welke etniciteit heeft iemand dan? En is etniciteit überhaupt een factor die van invloed is op het criminele gedrag?” Wat moet je bijvoorbeeld met iemand met een Nigeriaanse moeder en een Chinese vader en die wordt verdacht van zowel georganiseerde misdaad, waar Chinezen vaak voor worden opgepakt, als oplichtingspraktijken, populair onder Nigerianen?

En criminele jongeren wier ouders in Marokko, Turkije of op de Antillen geboren zijn, maar zij zelf niet? De Fey: „Hoe bepaal je dan waar iemand zich aan verbindt?”, vraagt De Fey zich af. „De cultuur van de ouders of voorouders of de cultuur van het land waar ze altijd gewoond hebben? Als je zo iemand tot in lengte van dagen als Turk, Marokkaan of Antilliaan blijft bestempelen suggereer je eigenlijk dat Nederland, het land waar ze gevormd zijn, van geen enkele invloed is op hun gedrag.”

Het individu moet centraal staan, zegt De Fey. „Bij welke groep deelt iemand zichzelf in?” om te voorkomen dat er op uiterlijke kenmerken wordt geregistreerd. Want iemand kan er misschien uitzien als een Surinamer, maar misschien voelt diegene zich helemaal niet zo.”

In de Verenigde Staten hanteert het US Census Bureau bij de volkstelling al een dergelijk systeem. Daar mogen mensen zelf aangeven tot welke etnische groep ze zichzelf rekenen. Theoretisch mag iemand die wit is, maar ergens in de stamboom een zwarte voorouder heeft en zich daar erg verbonden mee voelt, zich als Afro-Amerikaan laten registeren. Ook kunnen mensen, die bijvoorbeeld uit een gemengde relatie voortkomen, meerdere etniciteiten opgeven. „In Amerika heeft het registeren van etniciteit een hele andere lading”, zegt De Fey. „Het is een migrantenland, waar iedereen in eerste instantie als Amerikaan wordt aangeduid. Hier in Nederland ontkennen we het Nederlandse deel van minderheden vaak.”

Zou Ter Horst de term etniciteit hebben gebruikt om het gevreesde woord ’allochtonen’ te vermijden? Steegstra: „Dat lijkt me wel. Ze zal niet zo geïnteresseerd zijn in het overlastgevend of criminele gedrag van Friezen of Zuid-Limburgers, die wel degelijk etnische minderheden zijn. Het gaat haar natuurlijk om Marokkanen en Antillianen.”

Maar zelfs die groepen kun je niet grofweg neerzetten als één etniciteit. In Nederland wonen Marokkaanse Berbers en Arabieren. Surinamers zijn ook weer op te splitsen in Afro-Surinamers, Hindoestaanse Surinamers, Chineze Surinamers, Javaanse Surinamers. Steegstra: „We kunnen nog wel even doorgaan. Ter Horst weet niet waar ze aan begint.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden