'Maar Marcel en Erik, dit kunnen jullie niet menen'

Om wangedrag als bij Vestia te voorkomen, heb je omstanders nodig die de Marcels en Eriks tot de orde roepen, betoogt Wim Dubbink.

Wat doen we als accountants (KPMG) uit de bocht vliegen of een woningcorporatie wanbeheer pleegt en haar medewerkers waarschijnlijk ook de zaak bedriegen (Vestia)? Tien tegen een dat iemand een ethische code voorstelt. Een goede zaak, maar er is wel een probleem met de dominante manier waarop naar ethische codes wordt gekeken: ze zijn gericht op het afrekenen van individuele medewerkers.

Bedrijfscodes op deze grondslag gaan voorbij aan de context waarin wangedrag ontstaat. Ze onderstellen dat wangedrag van mensen voortkomt uit kwaadwillende daden van een individuele, separaat handelende medewerker of kleine groep medewerkers. Wangedrag voorkomen betekent dan die medewerker identificeren, controleren en beteugelen.

Maar meestal is er een ingewikkelde institutionele context waarin een aanvankelijk kleine groep van kwaad tot erger gaat. Een groep die ooit ontstond "om het bedrijf te helpen", "omdat je toch geen dief kan zijn van je eigen portemonnee" of vanwege een ander zwak excuus dat op dat moment heel redelijk leek. Daarnaast is er een grote groep die zijdelings betrokken is of die alleen maar toekijkt: die ergens wel weet dat er dingen gaande zijn maar die onverschillig is of bang, maar niks doet.

Publiek geheim

Ethiek stimulerend beleid moet gericht zijn op het activeren van de omstanders, iedereen die weet heeft van het publiek geheim. Organisaties moeten een klimaat creëren dat mensen aanzet gevaren te benoemen. Hiervoor zijn karaktereigenschappen nodig die mensen bezitten die goed handelen in onrechtvaardige omstandigheden. Dit zijn mensen die zichzelf niet beliegen over de redenen van hun eigen passiviteit. Ze verpakken hun onverschilligheid en angst niet in zogenaamd goede redenen. Ze hebben zelfrespect en de moed om iets te doen, hoe klein ook.

Recht gaat over achteraf toewijzen van de verantwoordelijkheid, het bepalen van schuld en het afrekenen. Moraliteit gaat over de toekomst. Hedendaagse ethische codes zijn dus helemaal geen echte ethische codes. Het zijn pseudo-juridische codes. Dergelijke codes werken niet omdat ze omstanders aanzetten hun mond te houden, want het grootste risico is te worden aangemerkt als medeplichtige.

Hoe creëer je een ethisch klimaat? Aangezien zelfrespect voor elke medewerker cruciaal is, geldt dat alle zaken die funest zijn voor zelfrespect niet passen bij een werkelijk morele organisatie. Hieronder vallen onveiligheid, onrechtvaardigheid (in beloning), gebrek aan openheid en arbitraire machtsuitoefening. Maar de allereerste stap moet het gesprek over moraliteit zijn.

Zelfexcuus

Niemand wil bekendstaan als immoreel. Tijdens hun verhoor voor de parlementaire enquête gaven Marcel de Vries en Erik Staal van Vestia prachtige voorbeelden van zelfexcuus. Zelfexcuus is een belangrijke voedingsbodem voor het sluipend ontstaan van immoreel gedrag.

"Maar Marcel en Erik, dit kunnen jullie toch niet menen? Neem jezelf serieus!" Tijdens het verhoor van Staal werd het vanaf de tribune geroepen. Nu is het goed mogelijk dat Marcel en Erik al veel te ver heen zijn; dat ze zichzelf zo vaak hebben belogen dat ze altijd moreel gemankeerd zullen blijven. Zulke mensen zijn er; in elke organisatie kom je er een paar tegen. Juist in deze omstandigheid zijn omstanders cruciaal. De ethiek van organisaties moet erop gericht zijn van deze omstanders mensen te maken die Erik en Marcel tijdig tot de orde roepen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden