Maar de revolutie leeft voort

De volksopstand in Egypte heeft plaatsgemaakt voor repressie en politiegeweld. Toch gaan jongeren, in de buitenwijken van Cairo, door met hun eigen revolutie.

De revolutie is mislukt." Het zijn de woorden van de Egyptische Nada el Shanawany (25). Politiek actief is ze nooit geweest, tot de revolutie haar deed inzien welke macht er in de handen van het Egyptische volk lag. "Er moest zo veel veranderen, en het leek even of we zo dichtbij waren", vertelt ze. Samen met duizenden anderen stond ze destijds op het Tahrirplein om het vertrek van dictator Moebarak te eisen. Die trad uiteindelijk af. "Maar de overheid denkt nog steeds niet aan het Egyptische volk. Dat moeten we zelf doen."

Vorig jaar studeerde El Shanawany af als mariene bioloog, enkele maanden geleden richtte ze met haar vriend Mahmoud haar eigen organisatie op. "Er is geen transparant beleid voor de zee. Er zijn grootse toeristische projecten op poten gezet, maar die hebben vaak desastreuze gevolgen voor het zeewater", aldus El Shanawany. Ze wil de duikersgemeenschap inlichten over de bedreigingen voor het onderzeese leven. "De overheid heeft er geen baat bij haar burgers te informeren. Ik heb het gevoel dat ik daarin het verschil kan maken."

El Shanawany is niet de enige die nu het heft in eigen hand neemt. De revolutie heeft heel wat Egyptenaren de smaak van vrijheid laten proeven. En hoewel het land een collectieve identiteitscrisis lijkt door te maken, bindt menigeen nu een individuele strijd aan tegen de repressie.

Zoals Amira Khalil (27) die eveneens achttien dagen lang op het Tahrirplein stond. "Ik werd meegesleept in de gezamenlijke strijd voor verandering." Maar toen Moebarak eenmaal van de troon was gestoten, waren de contouren van de strijd niet meer zo helder. "Plots leek alles op losse schroeven te staan. Ik wist niet meer wat ik wilde of wie ik was."

Khalil houdt zich inmiddels bezig met het analyseren van data over de overheidsfinanciën en werkt voor verschillende mensenrechtenorganisaties. Ze doet geregeld ontdekkingen die het regime in een slecht daglicht stellen. "Ieder op onze eigen manier kunnen we ons steentje bijdragen. Ik weet dat ik vandaag het regime niet kan neerhalen, maar die dag zal uiteindelijk komen."

De vele kleine initiatieven zijn onmiskenbaar een vorm van zingeving. Egyptenaren zijn op een zoektocht naar hun eigen waarheden. Zonder opstand was er geen sprake geweest van opstandige individuen. En zonder de opstandige individuen was ook een revolutie niet mogelijk geweest. De revolutie creëerde individuen, zoals die individuen de revolutie creeerden.

Steeds meer revolutionairen trekken naar de buitenwijken. Ze nemen letterlijk afstand van de collectieve strijd en de pijnlijke herinnering aan een revolutie waarvan nu nog maar weinig zichtbaar is. "Ik hield het niet meer uit", vertelt Hend Samy (28). Ze zit kettingrokend op het terras van Amira Khalil in Maadi, een wijk aan de rand van Cairo. Ver van het Tahrirplein, ver van het hart van de revolutie.

Samy: "Politie en veiligheidsdiensten stonden steeds vaker voor mijn deur, gewoon om ons bang te maken. Ik had slapeloze nachten en vreesde voor mijn leven."

Terug bij af

Het politiegeweld en de onderdrukking in Egypte zijn het afgelopen jaar verder toegenomen. Een rapport van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch stelt dat het huidige bewind van Abdel Fattah el-Sisi gekenmerkt wordt door schendingen van mensenrechten en een rechtspraak die onrechtvaardiger is dan ooit tevoren. Minstens 80.000 mensen belandden inmiddels achter de tralies en meer dan honderd doodstraffen werden al uitgesproken, een duidelijk signaal aan alle ongehoorzamen.

Volgens Amira Khalil is Egypte terug bij af. "We zijn allemaal de straat opgegaan, en hebben een dictator verdreven. Maar zodra die vertrokken was, stond de volgende al klaar."

Door de Egyptenaren het recht op demonstreren te ontnemen, werd de publieke ruimte letterlijk onttrokken aan de mensen die net hadden ontdekt welke kracht er in die ruimte schuilt. Alle buitenlandse fondsen werden verboden, waardoor het gros van de ngo's de deuren moest sluiten. Door de oneerlijke rechtspraak en het sluiten van de publieke ruimte, lijkt de oppositie monddood gemaakt. Het angstbewind van Sisi werpt zijn vruchten af.

Toch is de revolutie op vele fronten wel geslaagd. Het onstilbare en onomkeerbare verlangen naar vrijheid is aangewakkerd en het revolutionaire gedachtengoed leeft verder, zij het voorlopig in stilte. Khalil en Samy zijn slechts twee van de vele rolmodellen die dit bevestigen. Beiden hebben ze afstand genomen van de collectieve strijd - ze hebben geleerd dat het te gevaarlijk is om zich te verenigen - maar niet van hun individuele strijd tegen onrechtvaardigheid.

Kirolos Nathan stemt hiermee in. "Collectieve acties worden met geweld neergeslagen, dus voorlopig kunnen we niets anders doen dan wachten op nieuw momentum. Maar intussen moeten we werken aan een alternatief, want als dat momentum komt, moeten we klaar zijn om het heft in handen te nemen."

Nathan, die handel studeerde, werkt voor een van de vele ngo's die sinds de regering van Sisi zwaar onder druk staan. Samen met zijn collega's brengt hij jongeren op de hoogte van corruptie en mensenrechtenschendingen door de regering en geeft hij toelichting bij zijn persoonlijke liberale gedachtegoed.

Verlichting

Zo gaat de oppositie in Egypte nu te werk, subtieler dan destijds op het Tahrirplein. Door het Egyptische volk bewust te maken van de wantoestanden in het land, maar ook door informatie te bieden over de oneindige middelen waarover het land beschikt, wil de oppositie de staat doen wankelen en uiteindelijk omverwerpen. De staat hield zijn burgers uit eigenbelang dom, maar daar brengt de steeds groter wordende groep dissidenten gestaag verandering in.

"Als iedereen zou weten welke rijkdommen Egypte bezit, zou iedereen zijn deel opeisen. En terecht", stelt Hicham Ezzat, die de revolutie vergelijkt met de Verlichting. "We moeten ernaar streven dat iedereen krijgt waar hij recht op heeft. De revolutie heeft mijn ogen geopend en nu wil ik anderen de ogen openen." Ezzat werkte voor de revolutie als bankbediende. Tijdens de opstand was hij vertaler en journalist voor Franse media, nu houdt hij zich vooral bezig met muziek als componist en dj.

Sinds de 'mislukte' revolutie schieten kleinschalige initiatieven als paddestoelen uit de grond. In het zuiden van Egypte werden verscheidene organisaties opgericht in de strijd tegen vrouwenbesnijdenis en het epidemische seksueel geweld.

Maar ook op andere fronten verandert er veel. Nawiya, bijvoorbeeld, is een van de eerste initiatieven om de lokale landbouw vooruit te helpen. Dat heeft de overheid decennia verzuimd. Bij gebrek aan inkomsten trokken steeds meer mensen van het platteland naar de steden, waardoor belangrijke kennis verloren ging. Sara El Sayed, de oprichtster van de organisatie, leert de plaatselijke bevolking nu opnieuw de traditionele landbouwtechnieken aan. De verbouwde groenten en fruit verkoopt ze in biowinkels in de stad, die op hun beurt deel uitmaken van het 'revolutionaire' netwerk dat, dankzij het repressieve bewind, alleen maar sterker wordt.

Dat netwerk bestaat uit individuen zonder specifieke politieke of economische overtuiging. De nieuwe revolutionairen willen, ieder op zijn manier, werken aan de eigen ontwikkeling en aan de samenleving, als reactie op een natie die hen berooft van hun overtuigingen, creativiteit, vrijheid en publieke ruimte. Intussen wachten ze af.

"Als El-Sisi nog 10 procent van zijn aanvankelijke populariteit heeft, is het veel", denkt Hicham Ezzat. "We wachten op de golf die zal komen en ons meeneemt om de revolutie te voltrekken."

Wat er in Cairo gebeurde in 2010

'We are all Khaled Said' was de campagne die in 2010 de Egyptische revolutie deed ontbranden. Khaled Said was 28 toen Egyptische veiligheidsagenten hem in juni van dat jaar met geweld uit een internetcafé in Alexandrië sleurden. Said werd geslagen en geschopt, tot hij er het leven liet. Het bericht over zijn dood werd razendsnel verspreid op internet en er werd opgeroepen tot massaal protest tegen de veiligheidsdiensten én het regime. Wat toen gebeurde, was ongekend. Op 25 januari, de Nationale Politiedag en officiële feestdag, kwam het Egyptische volk in opstand. De revolutie leidde tot Moebaraks aftreden. Maar vier jaar en twee presidenten later verkeert het land opnieuw in een staat van repressie waar politiegeweld hoogtij viert. Staatsgeweld heeft ongeziene proporties aangenomen en nooit eerder belandden zoveel mensen in de cel, de plek bij uitstek voor martelingen met vaak de dood tot gevolg. Duizenden 'Khaled Saids' werden gearresteerd, honderden kwamen om het leven en nog eens duizenden willen zo snel mogelijk weg uit Egypte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden