Reportage

Maandverbandfabriekje in India neemt zoetjesaan de schaamte weg

Beeld Een Fly-medewerkster in de maandverbandfabriek in het dorp Kathikhera. Foto Aletta André

Menstruatie is taboe en een oude lap katoen is goedkoper. Maar een Oscar voor een documentaire over een groep vrouwen die maandverband produceert, keert het tij in het Indiase dorp Kathikhera.

Preeti Tanwar maakt lachend vliegbewegingen met haar handen. “Ons product zal heel India doorvliegen”, zegt ze enthousiast. “De volgende keer dat we elkaar ontmoeten zal het in alle winkels liggen, in alle dorpen.” Preeti heeft het over Fly, het merk maandverband dat zij met zes andere vrouwen in haar dorp produceert. Op krap zestig kilometer van de Indiase hoofdstad New Delhi verdienen de vrouwen hun eigen geld, gebruiken ze maandverband én praten ze openlijk over menstruatie, allemaal dingen die tot nog geen twee jaar geleden ongekend waren in het dorpje Kathikhera.

Eind vorige maand kreeg deze revolutie nog een extra duwtje in de rug: een Oscar, voor de beste korte documentaire, over het fabriekje. “Kijk dit was in Amerika”, zegt Preeti trots, terwijl ze een foto op haar telefoon laat zien. Daarop staan Sneha, een van haar collega’s, en de Iraans-Amerikaanse regisseuse Rakya Zehtabchi, beiden breed lachend met rode lippenstift.

Period. End of sentence.

De documentaire ‘Period. End of sentence’ volgt de vrouwen als de maandverbandmachines in 2017 worden geïnstalleerd – een initiatief van een groep Amerikaanse scholieren en de maatschappelijke organisatie Action India. “Eerder gebruikten we gewoon een oud stuk katoen”, zegt Preeti. De andere vrouwen knikken.

Dat dit onhygiënisch is en infecties kan veroorzaken, weten ze nu. Maar een misschien nog wel belangrijker voordeel van maandverband: “Je kunt gewoon alles blijven doen, ook buitenshuis. Wanneer je alleen katoen gebruikt, is het risico op doorlekken zo groot, dat meisjes niet meer naar school gaan.” Zelf stopte Preeti op haar zestiende met school. Waarom ze niet eerder maandverband gebruikten? “Het is duur. We schaamden ons om er in de winkel naar te vragen.”

Een pakje van zes stuks kost zo’n 80 eurocent. Hetzelfde aantal van Fly kost maar 25 eurocent. Maar dan nog is het lastig te verkopen. Geld is namelijk niet het grootste probleem. Kathikhera is duidelijk geen arm dorp. De huizen zijn groot en hebben een rijkelijk gedecoreerd metalen hek voor een ruim erf. De meeste families hebben eigen land en koeien. New Delhi ligt om de hoek, dus ook aan werk is geen gebrek.

Sluiers

De sluiers die de meeste vrouwen voor hun gezicht dragen maakt duidelijk hoe conservatief het hier is. Hoe groot het taboe op menstruatie is, wordt duidelijk in de met een Oscar bekroonde documentaire. Gevraagd naar het onderwerp, kijken meisjes zenuwachtig giechelend weg. Er wordt zo weinig over gesproken, dat de meeste meisjes geen idee hebben wat hun overkomt wanneer ze voor het eerst ongesteld worden.

Beeld foto Aletta André

Mannen verklaren stoer dat ze heus wel weten wat ongesteld zijn is: “Het is een soort ziekte, waar vooral vrouwen last van hebben.” Het wordt als iets onreins gezien, waardoor vrouwen tijdens hun menstruatie ook de tempel niet in mogen.

Toch weten Preeti en haar collega’s langzaamaan vrouwen, en hun ouders of echtgenoten, te overtuigen. “We organiseren demonstraties voor kleine groepjes vrouwen in de dorpen. Oudere vrouwen vragen ons: waarom zouden we hier geld aan besteden? Ze vinden het ook onnodig voor hun dochters en kleindochters.” Preeti schat dat nu ongeveer de helft van alle vrouwen in hun dorp maandverband gebruikt. 

Luiers

Vanwege het taboe hielden de vrouwen het maandverbandfabriekje aanvankelijk geheim. “We vertelden iedereen dat we luiers maakten”, lacht Sushma Devi, een van Preeti’s collega’s. De machines staan in twee donkere kamertjes in het midden van het dorp. Een demonstratie is niet mogelijk: de stroom ligt eruit. “Dat gebeurt voortdurend”, zegt Preeti. “We weten nooit wanneer de stroom weer terugkomt. Maar we halen het werk dan ’s avonds in.”

In de hoek ligt een grote stapel maandverband in de vrolijke verpakking met vlinders erop, ontworpen door Action India. Nieuwsgierige mannen die om de hoek kijken zien het verschil niet tussen maandverband en een luier, volgens de vrouwen. “Maar nu weet iedereen wat we doen”, zegt Sushma. “Dankzij de Oscar. We zongen en dansten, zo blij waren we toen we het nieuws kregen.”

Alleen Sneha en Suman, de twee meest prominente personages in de film, gingen mee naar Los Angeles om de prijs in ontvangst te nemen. Maar de andere vrouwen vertonen geen spoortje jaloezie. “Bij thuiskomst werden ze met bloemen ontvangen door een lokale politicus”, zegt Sushma. “Hij heeft ook een paar pakjes Fly gekocht, voor zijn vrouw. Nu weet iedereen dat het goed werk is wat wij doen.”

Vooral voor Sushma (31) is dit belangrijk. Haar eigen man was absoluut niet blij met haar werk. “Hij zei dat het geen eerbaar werk is, en maakte zich ook veel zorgen dat ik niet genoeg tijd over houd voor het huishouden. Hij probeerde mij tegen te houden. Maar nu niet meer.”

Superheld Padman

De machine waarmee Fly wordt gemaakt, werd bedacht door Arunachalam Muruganantham, over wie vorig jaar de Bollywoodfilm ‘Padman’ verscheen. De sociaal geëngageerde ondernemer testte zijn maandverband zelf, door het te dragen met een machine om er bloed in te pompen.

Muruganantham werd jarenlang belachelijk gemaakt door zijn buren en familieleden, totdat hij in 2006 een belangrijke innovatieprijs kreeg uit handen van de president. Nu trekt hij met zijn machine het land door, om het taboe op menstruatie te doorbreken en vrouwen en mannen te overtuigen van het belang van maandverband.

Lees ook: 

Ook op de Dag van de Vrouwelijke Hygiëne moeten veel meisjes nog met een sok in hun onderbroek naar school.

Menstruatie moet niet langer gepaard gaan met schaamte, zegt onderzoekster Anna Dahlqvist. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden