... maakte Butler een wandeling in St. James's Park

Kleine gebeurtenissen, grote gevolgen. Plaats van handeling: St. James's Park in Londen, maandag 17 juni 1940 in de dramatische week, die op 22 juni eindigt met de ondertekening van de capitulatie van het Franse leger in Compiègne.

Jan Kuijk

Een dag eerder had premier Winston S. Churchill zijn Franse collega, Paul Reynaud, voorgesteld een Brits-Franse unie te vormen, maar daar zag het Franse kabinet niets meer in. Het was voor Reynaud reden zijn ontslag in te dienen. Opvolger was de 84-jarige maarschalk Philippe Pétain, de held van Verdun uit de Eerste Wereldoorlog. Deze vroeg via de Spaanse ambassadeur de Duitse tegenstander om de voorwaarden voor een wapenstilstand.

Die maandagmiddag maakte de 37-jarige Britse onderminister van buitenlandse zaken, R. A. Butler, een wandeling in St. James's Park, waar hij de Zweedse gezant Björn Prytz tegenkwam. Butler was slechts onderminister, maar speelde toch een belangrijke rol in de politiek. Lord Halifax, de minister van buitenlandse zaken, had als earl geen toegang tot het Lagerhuis, zodat Butler daar regeringswoordvoerder voor buitenlandse zaken was.

Butler stond bekend als een toegewijd supporter van de appeasement-politiek van Chamberlain, de man die als Brits premier in 1938 dacht de vrede in Europa te kunnen kopen door Tsjecho-Slowakije aan Hitler op te offeren. Op 10 mei 1940 was Chamberlain vervangen door de strijdlustiger Churchill, maar Chamberlain bleef wel leider van de conservatieve partij en lid van het kabinet. Als we daarbij ook nog bedenken dat Halifax Hitler graag vergeleek met de geweldloze Indische nationalist Mahatma Gandhi ('beiden willen een profetische boodschap uitdragen'), dan is enigszins de sfeer getekend waarin dit verhaal zich afspeelt.

Het gesprek tussen ambassadeur Prytz en Butler kwam natuurlijk op de oorlogstoestand, maar omdat het park niet de meest geschikte plaats was voor dergelijke zaken, nodigde Butler Prytz uit op zijn kamer in het ministerie. Ondanks de decorwisseling hield het gesprek zijn informeel karakter. Althans, dat dacht Butler. Maar het telegrafisch verslag dat Prytz die avond naar buitenlandse zaken in Stockholm zond, bleek grote gevolgen te hebben.

Volgens dat telegram had Butler het Britse standpunt (dat de oorlog [voorlopig] moest worden voortgezet) wat gerelativeerd: als het mogelijk was een redelijk compromis te bereiken, zou die kans zeker gegrepen worden. Tijdens het gesprek (ook dat stond in het telegram) was Butler ontboden bij Halifax, die Prytz de boodschap had meegegeven: common sense and not bravado would dictate the British Government's policy. Tegelijk meldde Prytz dat hij van andere parlementsleden had begrepen dat als de mogelijkheid van onderhandelingen zich voordeed, (mogelijk na 28 juni) Halifax Churchill zou opvolgen.

Voor Zweden kwam het telegram niet ongelegen. Het stond onder grote Duitse druk om wapentransporten naar de Duitse troepen in Noorwegen door te laten, wat op gespannen voet stond met de Zweedse neutraliteit. Het was juist deze kwestie die Prytz op die maandagmiddag naar Whitehall, vlak bij St. James's Park, had gebracht.

Het verhaal loopt nu verder langs twee wegen, naar Berlijn en terug naar Londen. De Zweedse ambassadeur in Berlijn kon de Duitse regering een positief bericht voor de gevraagde doorvoer geven. Maar de Duitse staatssecretaris Ernst von Weizsücker kreeg tegelijkertijd tot zijn verbazing te horen dat in gezaghebbende kringen in Londen werd gedacht over 'terugkeer naar het gezonde verstand'. Verbaasd, omdat een paar dagen eerder Winston Churchill zijn beroemde redevoering in het Lagerhuis hield. Engeland zou zich nooit overgeven, maar tot het einde vechten, op de stranden en op de landingsterreinen, op de velden, in de straten en op de heuvels.

Een ander spoor leidt naar Londen. De Zweedse minister Gunther had ook zijn Zweedse collega's op de hoogte gesteld van Butlers opvattingen, evenals de commissie voor buitenlandse zaken van het parlement en de ambassadeurs in vijf Europese hoofdsteden. Ook had Gunther extra informatie gevraagd bij Sir Victor Mallet, de Britse gezant in Stockholm die nog helemaal in de ban was van Churchills indrukwekkende toespraken en van niets wist.

Mallet vroeg daarop om toelichting bij Halifax, die antwoordde dat Butler geen enkele hint had willen geven. Er was slechts een misverstand ontstaan doordat Prytz 'moed en wijs beleid' had geïnterpreteerd als common sense and not bravado. Een diplomaten-leugentje, want Prytz had de zin over common sense and not bravado juist in het Engels in zijn Zweedse tekst opgenomen, omdat hij uitgerekend deze zin tijdens het gesprek zo precies had opgeschreven.

De zaak is de 18de juni - bij afwezigheid van Churchill - in het Britse kabinet aan de orde geweest, maar de dossiers over het daar besprokene liggen nog in de archieven te sluimeren om door gewiekste historici te worden wakker gekust. 'Geen antwoord van de Duitsers, de Franse situatie nog steeds onzeker', noteerde de kabinetssecretaris sir Alexander Cadogan in zijn dagboek. Daar moeten we het voorlopig mee doen.

Het was Hitler, die een maand later de stilte verbrak. Op vrijdag 19 juli beklaagde hij zich in de Rijksdag, dat het hem ondanks al zijn bemoeienissen niet was gelukt in het belang van Duitsland en Engeland vrede te sluiten. Maar zijn geweten verplichtte hem wel nog één keer einen Appell an die Vernunft, auch in England zu richten (...) Herr Churchill mag nun diese meine Erklürung wieder abtun mit dem Geschrei, dass dies nur die Ausgeburt meiner Angst sei und meines Zweifel am Endsieg. Ich habe dann eben jedenfalls mein Gewissen erleichert gegenüber den kommenden Dingen. Om het geweten van Hitler te peilen is het goed te bedenken dat hij drie dagen eerder opdracht had gegeven voor de operatie Seelöwe (de Duitse invasie in Engeland).

Churchill zou na de oorlog grootmoedig aan het Engelse volk verklaren: 'U had het leeuwenhart, ik hoefde slechts voor het brullen van de leeuw te zorgen'. Hij wist wel beter. Er is in de zomer van 1940 geducht aan de poten van zijn stoel gezaagd. Zijn romantisch sentiment en zijn geweldige overredingskracht stelden hem in staat te overleven. De gebeurtenissen, later in het jaar, werkten ook in zijn voordeel. Chamberlain, nog steeds dreigend aanwezig in het kabinet, overleed in het najaar, evenals een paar maanden later de ambassadeur in Washington, lord Lothian. Dat gaf Churchill de kans zich van Halifax te ontdoen, door hem tot Lothians opvolger te benoemen.

Butler verdween gelijk met Halifax van buitenlandse zaken, maar maakte een promotie, werd minister van onderwijs. En later minister van financiën, binnenlandse zaken, ten slotte toch weer buitenlandse zaken. Een paa

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden