Maak sociaal minimum vrij van alle heffingen

De auteurs zijn resp. econoom en gepensioneerd octrooikundige.

Het antwoord op die vraag is verbijsterend: We maken de armoede zelf! We maken wetten en regelingen die mensen tot armoede brengen - ook al vinden we bijna allemaal dat die armoede onbehoorlijk is. Nederland is rijp voor de diagnose van collectieve verstandsverbijstering.

Er is een recept voor het maken van armoede. Het is tweeledig.

Begin met niet toe te staan dat wie slechts het bedrag van het netto minimumloon zou kunnen verdienen, dat bedrag dan ook gewoon mag houden. Wie werkt moet nu immers ook nog hoge premies en belasting betalen, ook bij het minimumloon, en juist daardoor zijn er geen banen meer. Vorig jaar was het netto minimumloon voor een alleenstaande 20 700 gulden, en voor een echtpaar 22 700 gulden. Maar de bijbehorende kosten voor een werkgever bedroegen gemiddeld 34 000 gulden. Voor ondernemers zijn deze kosten veel te hoog om lonende banen te kunnen scheppen voor de groep waar het hier om gaat.

Lid één van het 'recept voor armoede' is dus: Leg zodanige heffingen op het bestaansminimum dat er nauwelijks nog banen overblijven waarin dit bestaansminimum zelfstandig kan worden verdiend. Dwing mensen aldus tot afhankelijkheid van een uitkering. Pas dan lid twee van het recept toe: verlaag de uitkeringen! Sluit mensen dus op in een hok, gooi de sleutel weg, en maak het hok dan steeds kleiner.

Het recept vergt dat de linkerhand niet weet wat de rechter doet. De ene hand dringt mensen van de arbeidsmarkt en dwingt ze dan om bij familie aan te kloppen of een uitkering te vragen. De andere hand verlaagt de uitkeringen net zolang tot er armoede ontstaat, ...en gaat zich dan pas achter de oren krabben of er misschien een probleem is.

Met dit recept is er een bizarre situatie geschapen. Laaggeschoolde werklozen geven we een uitkering, maar we maken het hun onmogelijk die uitkering te verdienen. Veel eenvoudig werk, dat werkgevers niet de nu vereiste hoge toegevoegde waarde oplevert, is intussen naar het buitenland verdwenen, geautomatiseerd of blijft eenvoudig liggen. We denken aan reparatiewerk, verzorging van bejaarden, persoonlijke assistentie, kleine zelfstandigen die zich uit de naad werken omdat ze zich de hoge kosten van hulp niet kunnen veroorloven, enz.

Waarom leggen we toch die drempel: dat laaggeschoolde werklozen belasting en hoge premies moeten gaan betalen als ze zouden gaan werken? Logica ontbreekt hier. Deze mensen zijn immers niet-werkend ook al verzekerd. Ze zitten in het ziekenfonds, ontvangen bijstand. Het kost niemand geld als ze deze verzekeringsrechten gratis houden wanneer ze voor het netto minimumloon gaan werken; eis van hen dan geen tol waardoor de loonkosten zo hoog worden dat er voor hen helemaal geen banen meer kunnen komen.

Minister Melkert is het voor 40 000 banen met ons eens. We erkennen dat het politiek betekenis heeft dat de minister die stap zet. Maar laten we objectief blijven. De andere werklozen blijft hij dwingen thuis te zitten, en soms in grote armoede. Laten we er niet omheen draaien en gewoon zeggen (en laat hij het ook zelf inzien): De minister blijft het 'recept voor armoede' nog voor 95 procent hanteren. Het beleid laat de foute, werkvijandige hoofdstructuur van ons heffingsstelsel intact.

Het gaat niet om kleine aantallen inactieven. Minstens 750 000 laaggeschoolden die voor het minimumloon zouden kunnen werken, zijn nu veroordeeld tot een uitkering of hulp van familie. In 1994 genoten bijna 500 000 huishoudens een uitkering op bijstandsniveau. Bovendien hadden 440 000 personen WW en ruim 900 000 een WAO/AAW-uitkering - van wie een groot deel verkapt werkloos is. Waarom verhindert Nederland het ontstaan van banen voor al die inactieven, die welbeschouwd in belangrijke mate voor zichzelf zouden kunnen zorgen?

Bekijken we het 'recept voor armoede' nog eens van een andere kant. Hoe zijn we erop gekomen? De huidige absurde toestand is ontstaan doordat regering en parlement hebben verzuimd het sociaal minimum consequent vrij te houden van heffingen. Het van lasten vrijhouden van het sociaal minimum is de moedersleutel tot het werkloosheids- en armoedevraagstuk.

Deze sleutel werd reeds meer dan een eeuw geleden door de Nederlandse econoom Cohen Stuart aangereikt. Cohen Stuart gebruikte het beeld dat 'een brug eerst zijn eigen gewicht moet ondersteunen voordat hij een last kan dragen.'

Rond 1950 hield de inkomstenbelasting hier nog rekening mee. Toen was er ook volledige werkgelegenheid. Maar de sindsdien enorm toegenomen sociale premies kenden merendeels niet eens een 'vrije voet'. En de wetgever heeft de belastingvrije voet niet laten meegroeien met de welvaartsstijging. De belastingtarieven werden gewoonlijk wel aangepast aan de inflatie. Maar de lonen stegen sneller. Het gevolg was dat de lasten op minimumniveau voortdurend stegen, door verschillende oorzaken naar verhouding zelfs sterker dan de gemiddelde lasten. Dit gebeurde via een sluipend proces dat maar moeilijk aandacht krijgt. Overigens laat onderzoek zien dat zo'n proces zich in de hele Westerse wereld heeft afgespeeld, omdat landen in onderlinge verstandhouding hun belastingtarieven alleen voor de inflatie corrigeren. Niet 'globalisering' of 'automatisering', maar het eigen beleid veroorzaakte de grote werkloosheid.

Echter, niet alle onzin kwam als een dief in de nacht. In 1974 maakte het kabinet-Den Uyl een onvoorstelbare fout. Het kabinet besloot “dat het sociaal minimum dermate was verhoogd dat het inmiddels geacht kon worden draagkracht te verschaffen voor het betalen van belasting.” Het was de nekslag voor 'volledige werkgelegenheid'. Het verband tussen werken en inkomen werd omgedraaid. Inkomen werd vooropgesteld, werk kwam op de tweede plaats. Mensen op het bestaansminimum werden tot de bijstand veroordeeld. Werken voor een inkomen werd en wordt hun praktisch onmogelijk gemaakt door de lasten op minimumniveau. Want door de hoge lasten kost een gewone minimumbaan nu 65 procent meer dan hij de werknemer netto oplevert... en dat zal een ondernemer te zelden goedgemaakt kunnen zien.

We zouden nu kunnen juichen want analytisch is het armoedevraagstuk opgelost. Hoe het heffingssysteem precies en in detail gerepareerd moet worden is echter een nieuwe horde. Over de details zullen de meningen verschillen. Het moet zonder aantasting van netto inkomens en liefst ook zonder kostenverhogingen elders, dus zonder toenemende 'herverdeling van inkomens'. Wij zijn ervan overtuigd dat dit ook kan. Volgens een uitgewerkt en doorgerekend 'plan' - met gehalveerde minimumloonkosten maar onveranderde netto minimumlonen - lopen belasting en premie-inkomsten in eerste instantie 9 à 10 miljard gulden per jaar terug. Dit 'gaat op' aan lastenverlichting voor werkgevers - door op de 'onderkant' gerichte loonkostenverlaging - en zelfstandigen.

Deze 'investering' wordt echter dik terugverdiend. Immers, honderdduizenden nieuwe - weliswaar laagbetaalde - banen zorgen voor extra economische groei - dus extra belastingontvangsten - en sterke afname van uitkeringen (thans ca. 40 miljard gulden per jaar).

In bepaalde opzichten is zo'n inkomensneutrale reparatie eenvoudig en in andere opzichten weer niet. Voorlopig is het belangrijkste dat meer mensen gaan inzien hoe het 'recept voor armoede' werkt. En dat het ontgrendelen van de poort naar de arbeidsmarkt voor een grote, achtergestelde groep in elk opzicht alleen maar winnaars kan opleveren.

Dit vereist wel een omslag in het denken. Die omslag komt er wanneer we bereid zijn de mogelijkheid te onderkennen dat we door ons beleid de armoede zelf maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden