Maak gebruik van kennis over het kinderbrein

Behalve wetenschapper ben ik vader van een zoon die op de middelbare school zit. Net als veel ouders maak ik mij zorgen over de kwaliteit van het onderwijs in Nederland. Dat is geen kwestie van geld. In 2016 werd er bijna 30 miljard euro ingepompt, waarvan 10 miljard bij het primaire onderwijs en 7 miljard bij het voortgezette onderwijs, ongeveer 7000 euro per kind per jaar. Dit bedrag wordt over het algemeen goed besteed. Nederland neemt de tweede plaats in op de Europese ranglijst van onderwijskwaliteit, net achter Finland, maar vóór Belgie, Duitsland en Frankrijk.

Toch zijn er nog genoeg knelpunten. De doorstroom van kinderen uit arme gezinnen houdt niet over, de prestaties van jongens blijven achter bij die van meisjes, en de werkdruk voor docenten is hoog. Er is te weinig tijd voor vernieuwing. De lesmethoden op de school van mijn zoon lijken redelijk veel op die uit mijn eigen schoolverleden. Dat is vreemd, want de wetenschappelijke kennis over hoe kinderen leren - en hoe het kinderbrein werkt - is in die tijd gegroeid dankzij de psychologie, onderwijskunde en neurowetenschap.

Mijn vakgebied, de evolutionaire psychologie, kijkt vooral naar hoe kinderen leren in de jager-verzamelaarsculturen waarin de mens ongeveer 99 procent van zijn tijd op aarde heeft doorgebracht. In die periode is het kinderbrein gevormd. Gelukkig zijn er nog volken die leven zoals onze voorouders - de Ache in Paraguay, de Kung San in Botswana en de Hadza in Tanzanië - die ons leren hoe kinderen leren.

Het Evolution Institute, waarvan ik lid ben, is een internationale organisatie die inzichten uit de evolutie gebruikt om onze samenleving te verbeteren. Enkele jaren geleden organiseerde dit instituut een congres over onderwijs, waar evolutionaire wetenschappers hun inzichten deelden. Dit waren de belangrijkste conclusies.

1. Kinderen zijn biologisch geprogrammeerd om te leren; de kindertijd duurt zo lang bij de mens (vergeleken met andere diersoorten) omdat we veel informatie nodig hebben om als volwassenen in grote, complexe samenlevingen te kunnen leven.

2. Sommige vaardigheden zijn makkelijker aan te leren dan andere: je hoeft een kind niet te leren lopen, praten of spelen, dat doen ze van nature. Evolutionair nieuwe vaardigheden als lezen, schrijven of rekenen, kosten meer moeite en vergen intensieve training, zónder garantie op succes.

3. Kinderen leren door te spelen met andere kinderen en meestal niet door instructies van volwassenen. Bij jager-verzamelaars bepaalt het kind wat het wil leren, en het heeft daarin veel vrijheid.

4. Leren moet snel beloond worden. Kinderen van alle diersoorten hebben moeite om zich in te spannen voor dingen die niet onmiddellijk voordeel opleveren. Beloningen kunnen divers zijn: een snel verbeterende vaardigheid (fluiten, met een blaaspijp schieten), een verhoging van je status, of de glimlach van een ander kind.

5. Leren vindt bij jager-verzamelaars plaats in gemengde groepen van kinderen met verschillende leeftijden, waarbij de oudere kinderen als rolmodel fungeren en zij zich kunnen voorbereiden op het ouderschap.

6. Angst, dwang of honger vermindert het leervermogen. Als een kind bang is, bijvoorbeeld voor een test, dan is het vooral gericht op overleven en niet op leren. Leren vereist een veilige omgeving zonder gevaren.

7. Kinderen verschillen in leerstijlen. Sommige kinderen zijn nieuwsgieriger dan anderen. Ook de seksen verschillen, gemiddeld, in leerstijl. Jongens nemen meer risico's en leren door dingen te doen. Meisjes zijn doorgaans iets voorzichtiger en nemen eerst informatie tot zich. Meisjes zijn verbaal slimmer, jongens ruimtelijk slimmer.

8. Leren in de oertijd gebeurde in een natuurlijke, groene omgeving, waarbij kinderen veelvuldig konden spelen, bewegen en elkaar aanraken. Het verbieden daarvan kan het leervermogen en de creativiteit van kinderen onderdrukken.

Dergelijke wetenschappelijke inzichten over hoe het kinderbrein leert, zouden niet mogen ontbreken op de Nederlandse onderwijsagenda 2032. Het Nederlands onderwijs is pas echt voorloper in Europa als het erin slaagt het natuurlijk leervermogen van onze kinderen te stimuleren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden