Maak dat antibioticakuurtje toch maar af

Ziekenhuizen testen uitvoerig op allerlei bacteriën. Beeld ANP

Veel te veel vragen over de duur van een antibioticakuur zijn nog onbeantwoord. Daarom raadt hoogleraar Marc Bonten aan het advies van de huisarts te volgen.

Britse collega's meldden vorige maand dat er geen wetenschappelijk bewijs is voor het advies een antibioticakuur af te maken. Voor deskundigen niks nieuws, maar ze hebben - ongewild - een doos van Pandora geopend in de lekenpers. 'Maak een antibioticakuur niet af' en 'Antibioticakuur kan vaak wel voortijdig gestopt' kopten The Telegraph en Trouw (27 juli). Aan artsen de schone taak dit uit te leggen aan hun patiënten, die intussen ook niet meer weten wat te geloven.

Het uitgangspunt van mijn Britse collega's is helder: antibiotica dragen bij aan het ontstaan van resistente bacteriën, dus als een kuur korter kan, dan is het schadelijke effect van de antibiotica minder. Hoe ontstaat die resistentie dan? 

Code kraken

'Ontstaan' is niet het juiste woord, 'selectie' is een betere term. De genetische codes voor resistentie liggen op kleine stukjes DNA die tussen bacteriën uitgewisseld kunnen worden, bijvoorbeeld in de darm, met miljarden bacteriën op een hoopje. 

Als maar een paar bacteriën de codes bezitten (en dus resistent zijn) herkennen we dat niet. Dat doen we pas wanneer veel niet-bezitters van de code (de gevoeligen) door antibiotica zijn weggevaagd en resistente varianten overblijven. Een kuur duurt meestal vijf, zeven, tien of veertien dagen; getallen die meer een bijbelse dan wetenschappelijke oorsprong hebben. Voor veel, maar zeker niet alle, infecties geldt dat niet alle patiënten de kuur hoeven af te maken om te genezen.

Lastige vragen

Van de antibiotica gebruiken we 85 procent buiten de ziekenhuizen, dus daar lijkt de meeste winst te behalen. Maar wat valt er te winnen als een patiënt stopt zodra hij zich beter voelt? Op welk moment van de kuur vindt de selectie plaats? Draagt elke antibioticumpil evenveel bij aan selectie, en stapelt het risico zich met de dag op? Of zijn de gevoelige bacteriën al na drie pillen vervangen, en draagt de rest van de kuur nog nauwelijks bij aan het selecteren van resistentie? En als de gemiddelde duur van een kuur afneemt van zes naar vier dagen, neemt dan ook het aantal infecties veroorzaakt door resistente bacteriën met een derde af? Ik vrees dat niemand deze vragen kan beantwoorden.

Er kleven ook risico's aan het welgemeende advies. Wat gebeurt er met de pillen die overblijven? Worden die keurig ingeleverd bij de apotheek, of worden ze thuis bewaard en genomen wanneer de eigenaar zelf denkt dat het weer nodig is? Dat laatste - zelfmedicatie - is heel gebruikelijk in met name Oost- en Zuid-Europese landen, waar het resistentieprobleem, ook om andere reden, aanzienlijk groter is. Als een paar pillen al kunnen volstaan om resistente bacteriën te selecteren, is het ronduit onverstandig om zelfmedicatie in de hand te werken.

Volg advies van huisarts

Wat nu te doen met de 'wetenschap' dat voor veel infecties geldt dat niet alle patiënten hun kuur hoeven af te maken? De minimaal noodzakelijke duur van een kuur is voor de meeste infecties niet bekend, en die is waarschijnlijk anders voor een gezonde volwassene die een keer een luchtweginfectie heeft dan voor een 85-jarige met veel andere ziekten, die drie keer per jaar een luchtweginfectie heeft. We willen natuurlijk ook niet dat patiënten slechter af zijn door het eerder stoppen, maar dat kan alleen worden vastgesteld met grote vergelijkende studies. En dan heb ik het nog niet eens gehad over hoe verschillend mensen het gevoel van 'zich beter voelen' beleven.

Dat veel antibioticakuren waarschijnlijk korter kunnen, is zeer aannemelijk. Maar wat daarvan het effect zal zijn op de resistentieproblematiek is onbekend en het zal jaren duren voor we de wetenschappelijke onderbouwing hebben om veilig tegen een patiënt te kunnen zeggen 'stop maar als u zich beter voelt'. Tot dan is er geen beter advies dan dat van uw huisarts.

Marc Bonten is arts-microbioloog en hoogleraar moleculaire epidemiologie van infectieziekten aan het UMC Utrecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden