Maagd van heimwee en verlangen Kunstwerk voldoet aan eigentijdse en aan katholieke norm

GEYSTEREN - De ontmoeting tussen hedendaagse kunst en de katholieke kerk leidt zelden tot een romance. Van huis uit katholieke kunstenaars drukken in hun werk vaak kritiek en cynisme uit ten aanzien van het geloof. Ook de Limburgse kunstenaar Harm Rutten heeft een heel eigen kijk op kunst en kerk. In zijn geboortedorp Geysteren bouwde hij in het kader van een kunstmanifestatie een kapel voor zíín Maria: de Maagd van heimwee en verlangen.

HANNY ROSKAMP

In de jaren vijftig lieten trouwe katholieken hun auto inzegenen. Tegenwoordig is dit gebruik vrijwel van de baan. Toch besprenkelde de pastoor van Geysteren afgelopen maand de nieuwe kapel van Harm Rutten met heilig water. Voordat de pastoor zijn zegen wilde geven had hij de kunstenaar nog wel een aantal vragen te stellen. Harm Rutten: “Ik heb bij de pastoor aangeklopt om zijn toestemming en zegen te vragen voor de kapel en voor het Mariabeeld. De pastoor wilde precies weten hoe het beeld eruit zou zien. Dus ik knielde voor de pastoor in de houding van het beeld. 'Amechtig, smachtend', noemde ik de pose, waarop de pastoor streng informeerde hoe ik dat bedoelde. “Vol verlangen, ietwat vermoeid”, lichtte ik toe. “Vermoeid?” vroeg de pastoor. “Ja een beetje als een bouwvakker' probeerde ik uit te leggen. Geschokt vroeg de pastoor: “Een bouwvakker?” Ik stelde de pastoor gerust. “Nee, niet als een bouwvakker, meer berustend.” Dat antwoord was bevredigend en de pastoor wilde zijn zegen uitspreken.”

De aanleiding voor deze gebeurtenis was een kunstmanifestatie die iedere twee jaar in Geysteren wordt gehouden. Harm Rutten, de in Amsterdam wonende kunstenaar, deed het voorstel een nieuwe kapel te bouwen in Geysteren, in het kader van deze kunstmanifestatie. “Ik kan me niet identificeren met kunstmanifestaties van Geysteren maar in feite heb ik toch iets hoog te houden ten aanzien van het dorp. Samen met mijn vader heb ik dan ook voorgesteld een kapel te bouwen. Voor de gein maakte ik een maquette. Kort daarop werd ik uitgenodigd voor de dorpsraadvergadering. Voor ik het wist stond ik in het dorpscafé voor de halve plaatselijke bevolking. Er werd van alles besproken, zoals een lantarenpaal die verkeerd staat. Toen werd ik naar voren geduwd met mijn maquette. Ik vertelde dat ik de kapel wilde maken. De reactie was nogal stuitend. Vrienden van vroeger vielen me af. Ze vroegen of dat wel nodig is, zo'n kapel, of het dorp dat wel wil. Maar het voorstel is er toch doorgedrukt. Mijn vader en ik groeven enige tijd later een gat voor het fundament. Met de hulp van de dorpsaannemer heb ik leren metselen en een zinken dak gemaakt. Na twee weken stond er een kapel aan de bosrand.”

In de kapel heeft Harm een klein Mariabeeld gemaakt. Het beeldje hangt in een kooi. Maria knielt langs een weg die verdwijnt achter een gouden horizon. Een van Maria's handen raakt haar hart, de andere hand rust langs haar zij. De uitstraling is sereen maar vrij neutraal. De meeste beelden van Harm Rutten zijn juist zeer expressief en emotioneel op het brutale af. Hij heeft Maria bewust een heel neutrale uitstraling gegeven. Harm Rutten: “Het is de Maria van heimwee en verlangen. Ik heb heel lang nagedacht over de houding die ze moest aannemen. Het beeldje is namelijk helemaal niet schokkend, opvallend, raar of typisch. Het is heel sec een Maria in de typerende kleuren, met een lief gezicht, rood haar en een blanke huid, want daar houd ik van. Als je een Maria maakt die er vreemd uitziet, dan vul je iets in voor de mensen. Voor heel veel mensen is Maria een fenomeen, daarbij is het heel belangrijk dat men zelf de gedaante van Maria bepaalt. Ik persoonlijk zie Maria als de Maagd van heimwee en verlangen. Met heimwee en verlangen bedoel ik twee sterke gevoelens die voor mij heel vaak het besef van geloof teweeg hebben gebracht. Soms ben je ineens erg gelukkig, of verliefd of je weet precies wat je moet doen. Alles gebeurt op dat moment. Ik zie zulke momenten als hele sterke signalen. Voor mij is dat wat men God noemt. In mijn verlangen naar vrouwen, naar zekerheden, in mijn heimwee naar vroeger, naar alle verloren liefdes voel ik heel sterk dat signaal. Dan weet ik precies waar ik naar toe wil. Daarom noem ik het beeld Maria van heimwee en verlangen.”

Bij de inzegening van de kapel vertelde de pastoor dat kerken leeglopen, maar dat kapellen meer dan ooit worden bezocht. In Geysteren is een groep trouwe aanhangers van de kapel ontstaan, mensen die verse bloemen plaatsen en de kapel onderhouden.

Harm Rutten: “Toen ik de kapel bouwde, wandelden regelmatig mensen langs de bouwplaats. Als je een kapel bouwt en je bent kunstenaar, dan vinden mensen je een rare. Dus kunnen mensen hun 'rare', persoonlijke, verhalen bij je kwijt. Een vrouw uit het dorp kwam iedere dag een paar keer langs. Ze vertelde vaak dat ze ontzettend van kapellen hield, op een heel ouderwetse kleurrijke manier. Het was geen vrouw van het gesproken woord maar iemand die hield van alles wat mooi was rond het geloof. Op een moment komt die vrouw weer naar me toe en ze zegt: “Dat beeld op het dorpsplein is ook van jou, toen ik dat zag, dacht ik al dat je heel romantisch moest zijn, maar nu je de kapel bouwt weet ik het zeker. Want ik ben namelijk ook heel romantisch en jij hebt dat ook.” Toen vroeg ze me wat ik met Maria had. Ik legde uit wat Maria voor mij betekende. Die vrouw zag dat precies hetzelfde. Ze vertelde dat ze een heel fijn contact heeft met Maria en de hele tijd tegen haar praat. Die vrouw praat dus nu tegen mijn Maria in de kapel en dat vind ik fantastisch. Mensen doneren spontaan geld of dingen. Dat heb ik van tevoren niet kunnen bedenken, maar dat is geweldig. Ik ben niet alleen tevreden over de kapel als kunstwerk volgens de eigentijdse norm, maar ook volgens de katholieke norm. En dat heeft heel goed uitgepakt, ook voor de mensen in Geysteren. Je kunt van tevoren niet verzinnen dat je iets maakt waar die twee werelden bij elkaar komen.” Harm Rutten rept met geen woord over de controversiële gevoelens, die de katholieke kerk bij veel mensen oproept. Voor hem zijn de dogma's van het Vaticaan niet de essentie van het katholicisme maar gaat het om de magische en romantische aspecten van dit geloof. Hij kan zich erg opwinden over het onbegrip van vrienden en collega's: “Als mensen vragen of ik katholiek ben dan zeg ik “Ja en nee.” Dan vertellen mensen meteen dat ze het katholicisme maar beperkt vinden of dat de katholieken veel kwaad hebben gedaan in de geschiedenis. Maar daar heb ik het helemaal niet over. Ik heb het over de manier waarop de katholieke kerk je kan verleiden en ontvoeren en die voor mij heel veel betekent. Op een iets andere manier dan de traditionele manier misschien. Ik ben als kind opgevoed met de katholieke rituelen en ik houd daar gewoon van. Dat er een systeem bestaat waarin een hogere autoriteit de dingen een bepaald gewicht geeft door bijvoorbeeld een zegen uit te spreken. Dat mooie en ingewikkelde systeem van kleding, liederen en gebaren geeft een soort zekerheid. Als je dat gebruikt, zoals in kloosters bijvoorbeeld, dan biedt het een heel goed handvat om te mediteren.”

En: “Net als alle religies geeft het katholicisme een manier om met jezelf om te gaan. En daar heb ik het over. Nu ik die kapel heb gemaakt, blijkt opeens dat heel veel mensen dat begrijpen en voelen. Mensen die met andere beeldende kunst waarschijnlijk nooit iets zullen kunnen. Maar ook de zogenaamde goddelozen, die spugen op alles wat religie is kunnen deze kapel waarderen. Ik moet mijn werk regelmatig bespreken met zogenaamde intellectuelen die kunstgeschiedenis hebben gestudeerd. Als ik vertel waar mijn werk over gaat, proberen ze altijd een of ander verband aan te brengen met een historisch feit. Meestal heb ik daar dan nog nooit van gehoord. Vervolgens gaan ze me dat uitleggen, omdat ik toch ergens in moet passen. Maar dat interesseert me helemaal niet. Ik ben alleen maar bezig met het heimwee en het verlangen naar de romantiek.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden