Lviv geeft Joden weer een plek

joods verleden | Na 74 jaar kan de Holocaust herdacht worden op de plek waar ooit een van de beroemdste Europese synagogen stond. Het Oekraïense Lviv heeft eindelijk oog voor de verschrikkingen die Joden hebben doorstaan.

Bezoekers tasten langs de gegraveerde letters in de marmeren platen. Sommigen leggen er voorzichtig een klein steentje op of prevelen een gebed. Achter een hek, in de laagte, is een ruïne blootgelegd - het ruwe gesteente weerkaatst de warmte van de zon.

Deze maand maakte de West-Oekraïense stad Lviv met een plechtige ceremonie een begin met een nieuwe geschiedenis. In het bijzijn van de burgemeester en notabelen van de Joodse gemeenschap werd de herdenkingsplaats voor de Gouden Roos onthuld. Die zestiende-eeuwse synagoge gold ooit als een van de beroemdste joodse gebedshuizen van Europa.

Net als de andere vijftig synagogen van de stad werd de Gouden Roos in 1942 verwoest door de nazi's. Maar van de resten van de synagoge was tot voor kort niets te zien. Om het terrein stond een golfplaten schutting opgesteld. Het stonk er, onkruid woekerde en zwervers vonden er een toevlucht.

"Ik heb veel gedacht: is het werkelijk mogelijk?" Sofia Djak, directeur van het centrum voor stadsgeschiedenis, streed jarenlang voor de herdenkingsplaats. Ooit was Lviv een van de belangrijkste Joodse centra ter wereld, waar de Jiddische taal gesproken werd en waar chassidische joden rondwandelden; theaterschrijver Sjolem Aleichem en filosoof Martin Buber woonden er. Maar bordjes naar de voormalige heiligdommen ontbraken.

Waarom een monument zo lang op zich liet wachten, is te verklaren uit de pijnlijke geschiedenis, zegt Djak. In de Sovjetperiode werd het Joodse slachtofferschap gebagatelliseerd. En na de onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991 kreeg herdenken simpelweg geen prioriteit. "De staat was gefocust op het promoten van een puur Oekraïense geschiedschrijving."

Zo ontbreekt de Holocaust nagenoeg in de schoolboeken. "Veel Oekraïners voelen zich simpelweg niet verantwoordelijk voor de Holocaust", zegt Bogdan Pankevitsj, voorzitter van de Oekraïense Galicische Partij - een patriottische politieke beweging. "Het waren Duitsers en Russen die het merendeel van de wandaden pleegden. Wij hadden in die tijd nauwelijks een stem."

Het verklaart de desinteresse van veel Lvivianen voor het monument, zegt hij. "Als niemand aandacht heeft voor de twintig miljoen Oekraïeners die omkwamen rond de oorlog, waarom zouden wij dan interesse tonen in zes miljoen? Die houding wil ik niet goed praten, maar het is een logisch gevolg van de geschiedenis."

Het is volgens hem ook de verklaring dat er nog geen monument is bij het kamp Janovska, dat je het Auschwitz van Lviv zou kunnen noemen. Op deze plek aan de rand van de stad werden naar schatting 200.000 Joden doodgeschoten door de nazi's.

Ressentiment

"Ik heb een hekel aan patriottisme", reageert Asia Froeman, docente Jiddische taal en Joodse cultuur aan de Katholieke Universiteit van Lviv. Volgens haar gaat het om ressentiment. "Veel Oekraïners hebben het gevoel dat ze altijd de mindere zijn geweest. Maar vandaag de dag zijn ze de onbedreigde meerderheid."

Dat de herdenkingsplaats er kwam er op initiatief van het stadsbestuur is een goed teken, zegt historica Djak. "Het betekent dat de gemeente haar verantwoordelijkheid neemt en een geschiedenis van insluiting in plaats van uitsluiting wil schrijven." Dat is weleens anders geweest: jarenlang waren er ultranationalisten aan de macht in Lviv; zij vereren het Oekraïense bevrijdingsleger, dat rond de Tweede Wereldoorlog tegen de Sovjets vocht - maar daarbij samenwerkte met de nazi's en het ook op Joden had gemunt. "Deze regio heeft een geschiedenis van antisemitisme en daar moet over worden gesproken", aldus Djak.

Nu houden de stadsgidsen in hun ronde langs de monumenten eindelijk halt bij de overblijfselen van de synagoge, waarbij een studiezaal, gebedsruimten, een bibliotheek vol kostbare boeken en een koosjer slachthuis hoorden.

Vooral de 39 gedenkstenen zijn populair; daarin staan teksten van rabbi's, schrijvers en gewone burgers gebeiteld, over het Joodse leven in de stad voor, tijdens en na de Holocaust. Op een van de marmeren platen is een tekst van de Nederlander Milo Anstadt te lezen. De van oorsprong Pools-Joodse journalist, schrijver en programmamaker werd in 1920 in Lviv geboren en groeide op in een Joodse familie. 'Afgezien van wat tot de strijd om het bestaan behoorde, leefden mijn grootvader en zijn familie naar het verleden gekeerd', luidt de tekst. 'Het allerbelangrijkste was voor hen de religie, die wortelde in het land Israël, in de vijf boeken van Mozes'.

Komende maand begint, gekoppeld aan de herdenkingsplaats, een onderwijsprogramma voor jongeren en kinderen. Ook komt er - voor het eerst - een permanente tentoonstelling over de voormalige Joodse wijk, in het nabijgelegen museum.

Docente Asia Froeman is optimistisch. Ze wijst erop dat de 'Joodse dagen' - een reeks publieke lezingen in het stadhuis - druk worden bezocht. Op haar universiteit rust geen taboe meer op de collaboratie van Oekraïense vrijheidsstrijders met de nazi's. Het klezmer-festival trekt elk jaar meer bezoekers. "Geschiedenis verwerken kost tijd".

Politicus Bogdan Pankevitsj beaamt dat. "Als we onze onderlinge verschillen gebruiken maakt dat Oekraïne sterker", zegt hij.

undefined

Pijnlijke geschiedenis

Lviv, ook wel bekend als Lemberg of Lvov, hoorde voor de Tweede Wereldoorlog bij Polen en werd bewoond door Polen en Joden; Oekraïners waren in de minderheid.

In 1939 werd de stad door het Sovjetleger bezet. Stalins schrikbewind was vooral gericht tegen Oekraïners, wat hen in de armen van de nazi's dreef. In 1941 deden Oekraïners uit de onderklasse van Lviv mee aan pogroms tegen de Joden, die ervan werden beschuldigd te heulen met de communisten.

Na de oorlog werd de stad bij de Sovjet-Unie gevoegd. Ondanks het drama voor de bewoners overleefden de gebouwen van Lviv de oorlogsjaren wonderwel. De populaire reiswebsite Lonely Planet noteerde de stad op de lijst 'te bezoeken steden voor 2016'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden