Luuk van Middelaar: Europa heeft nieuw gereedschap nodig

"Veel te lang is veel te veel onzegbaar geweest." Beeld Sander de Wilde

De EU is allerlei crises te lijf gegaan met noodverbanden en reddingsvesten. Soms pakte dat zowaar goed uit, stelt politiek filosoof Luuk van Middelaar. Nu is het moment gekomen om de Europese politiek los te weken van ingesleten gewoontes.

Er is wat af-geïmproviseerd in de Europese Unie, de afgelopen acht jaar. Crisis na crisis dwong de politieke leiders tot het doorhakken van knopen, onder tijdsdruk en met een blinddoek om. Want die crises kenden geen gebruiksaanwijzing, geen wetten en geen precedent: eurocrisis, Rusland dat aan grenzen zat te prutsen, migratiecrisis, anti-EU-populisme, Brexit, Trump. Alles is nieuw.

Nu de grootste existentiële dreiging voor de EU voorbij lijkt te zijn, kijkt politiek filosoof Luuk van Middelaar in zijn deze week verschenen 'De nieuwe politiek van Europa' terug op alle halsbrekende improvisaties. Hij was daarvan in de jaren 2010-2015 vaak van dichtbij getuige, als naaste medewerker van voorzitter Herman Van Rompuy van de Europese Raad.

Onbeschrijfelijk

Sinds 2015 kan Van Middelaar (44) weer afstand nemen van het Brusselse circus, als hoogleraar en columnist. Op die afstand is hij op z'n best, blijkt uit 'De nieuwe politiek van Europa', een minstens zo briljant vervolg op het internationaal bejubelde 'De passage naar Europa' uit 2009.

Onbeschrijfelijk eigenlijk, wat er in de jaren daarna allemaal is gebeurd. Van Middelaar beent in zijn boek de spannendste sleutelmomenten nog even uit. Dat de EU nog bestaat, dat de euro nog bestaat, het is een wonder.

Van Middelaar heeft gezien hoe sommige improvisaties slecht afliepen en andere beter. Hij brengt de eigenschappen ervan in kaart.

Faliekant mis ging het met de (ministeriële) meerderheidsbesluiten uit 2015 om 160.000 asielzoekers vanuit Griekenland en Italië middels quota over te hevelen naar andere EU-lidstaten. Oostelijke lidstaten steigerden en zijn twee jaar later (de regeling liep deze week officieel af) nog steeds niet uitgesteigerd.

Overmoed

Gevalletje 'administratieve overmoed', zegt Van Middelaar. Tijdens een masterclass bij de Europese Commissie bemerkte hij destijds met enige verbijstering dat sommige ambtenaren geen wezenlijk verschil zagen tussen visquota en die voor asielzoekers. "Dit was een zwaarwegend besluit waarmee de EU zich op nieuw terrein begaf, met een grote impact op de samenleving", zegt een bezonnebrilde Van Middelaar op een stralende nazomermiddag op een Brussels caféterras. "Zo'n besluit neem je bij voorkeur bij consensus, op het hoogste niveau: de Europese Raad van regeringsleiders.

"De Hongaarse premier Orbán speelde het slachtoffer, want zijn land was overstemd. Als hij op het hoogste niveau was gebonden aan het besluit - ook al zat er dan waarschijnlijk een extra randje aan - dan had hij niet zo veel bezwaar kunnen maken. Natuurlijk kun je je afvragen of de regeringsleiders een unaniem akkoord hadden kunnen bereiken, maar het is niet eens geprobeerd."

De EU-Turkije-migratieovereenkomst van maart vorig jaar is volgens Van Middelaar juist een voorbeeld van een goed gelukte improvisatie. Voor hem kan dit akkoord zelfs als blauwdruk dienen voor de 'nieuwe politiek' uit de boektitel.

"Wij Europeanen hechten aan bepaalde waarden op het gebied van mensenrechten en rechtvaardigheid. Dat is mooi. Maar in zowel de Oekraïnecrisis als de vluchtelingencrisis zag je dat Europa het aanvankelijk met die waarden alléén wilde doen. Soms moet je erkennen dat waarden kunnen botsen.

"In de vluchtelingencrisis speelde een conflict tussen ons hoog-morele zelfbeeld en andere waarden, zoals veiligheid of het beheersbaar maken van een crisissituatie. Dat leidde tot een spanning tussen, als je er namen op wil plakken, Merkel met haar welkomstcultuur en Orbán met z'n prikkeldraadhekken. Die posities zijn samengekomen in de EU-Turkije-deal.

"Universele gastvrijheid was praktisch noch politiek houdbaar. In Duitsland is de AfD zondag op 12,6 procent gestuit. Elders zijn Marine le Pen en Geert Wilders gestuit. Als die grenzen nog wat langer hadden opengestaan, was dat misschien heel anders uitgepakt. Om de morele kracht van Europa te redden, moeten we wel eerst Europa redden.

"Je zag hier dat Europa bereid is om, als het echt moet, zulke moeilijke besluiten te nemen. Europa heeft zijn geopolitieke onschuld verloren."

Instrumenten

Bij dat nieuwe tijdperk past een nieuwe gereedschapskist, stelt hij. "Om een markt op te bouwen, heeft de Europese Unie geweldige instrumenten ontwikkeld. Ze beheerst tot in de puntjes de kunst van het depolitiseren. Dat moeten we zeker niet op het spel zetten. Maar je kunt die gereedschapskist niet een-op-een toepassen op politiek veel gevoeligere kwesties. Je moet dan ook andere politieke instrumenten hebben. Een daarvan is persoonlijk politiek gezag. Je moet de techniek uit de regelfabriek verbinden met het vermogen om zichtbaar en afrekenbaar voor de publieke opinie besluiten te nemen."

Voor Van Middelaar is daarvoor één podium bij uitstek geschikt: de Europese Raad van regeringsleiders, die vier tot zes keer per jaar bijeenkomt in Brussel. "Dat is de plek waar de pers komt, waar plaatjes te halen zijn, waar personages komen die de mensen kennen. Er zit altijd iets onvoorspelbaars aan die toppen, dat vond ik er het mooie aan. Er staat iets op het spel. Daarom zijn jullie journalisten er ook, als verhalenvertellers. Dat is een belangrijke functie in het politieke geheel van de EU: een plaats van zichtbaarheid.

"Ik maak me geen illusies dat elke Nederlander weet hoe het in zijn werk gaat, maar hij weet wel dat Mark Rutte af en toe naar Brussel gaat, om daar Merkel, Macron en zijn andere collega's te treffen. Dat ze achter gesloten deuren vergaderen, doet mij niet zoveel. Het Nederlandse kabinet doet dat ook. Dat is normaal voor een besluitvormingsorgaan. Het gaat erom wat er voor en na die deuren gebeurt."

Van Middelaar vindt dat er in de EU een serieuze vorm van oppositie van de grond moet komen, onontbeerlijk voor een gezond politiek klimaat. "Als er geen plek is voor klassieke oppositie (waarin politieke krachten elkaar bestrijden en afwisselen aan het stuurwiel van de macht, red.), dan riskeer je principiële oppositie te oogsten. Die probeert het hele systeem omver te werpen. Dat is wat we hebben gezien met Brexit en alle andere anti-EU-krachten. De onvrede van veel mensen met Europa is: het komt allemaal over ons heen, het is één pot nat. Besluiten worden verdedigd met het argument: het moet nu eenmaal zo. 'There is no alternative'. Tegen die opstelling is het creëren van oppositie broodnodig.

Tegenspraak

"In de eurocrisis had je de Griekse regering-Tsipras, en je hebt Orbán voor een andere visie op het vluchtelingenverhaal. Daar moet verder over doorgedacht worden. Als die vormen van tegenspraak een plaats krijgen, wordt Europa iets dat we in vrijheid gestalte geven, om het plechtig te zeggen. Dat is niet iets dat op technocratische gronden over ons wordt uitgerold. Het moet iets zijn waarover we een gesprek kunnen hebben, waarover we het oneens kunnen zijn.

"Voor een deel hebben die stemmen hun weg gevonden. Tsipras wil de EU heus niet opblazen, hij wil een andere EU. Hij heeft een positie verworven in het Europese debat, en is niet alleen maar een Griek die met zijn nationale vlag staat te zwaaien. Hetzelfde met Orbán. Die zoekt steun bij andere landen, waaronder Duitsland. Ook hij staat daar als vertolker van een andere Europese opstelling. Misschien een ongewenste, maar daar gaat het niet om."

Hij vindt dat sommige politici en instanties nog te veel blijven hangen in de 'oude' politiek. Die draait om een Europa waarin een taboe heerst op het benoemen van nationale belangen, machtsverschillen tussen landen en het fenomeen 'grens'. Het is een Europa waarin tegenspraak bij aloude federale ambities niet wordt geduld, waarin Polen 'nog geen' euroland is en de Europese Commissie 'nog geen' echte regering.

"Als speechschrijver van Van Rompuy kreeg ik weleens collega's op mijn dak, omdat ik gewone woorden gebruikte, zoals macht of belang. Het was alsof ik bepaalde codes schond. Veel te lang is veel te veel onzegbaar geweest."

Luuk van Middelaar: 'De nieuwe politiek van Europa'. Historische Uitgeverij. 372 blz., € 25,-

Luuk van Middelaar (Eindhoven, 1973) behaalt in 1999 zijn doctoraal geschiedenis en filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen, met de scriptie 'Politicide. De moord op de politiek in de Franse filosofie'.

Tussen 2002 en 2006 is hij adviseur van eerst Eurocommissaris Frits Bolkestein, vervolgens VVD-fractieleider Jozias van Aartsen. In 2009 verschijnt 'De passage naar Europa - geschiedenis van een begin', veelvuldig bekroond en vertaald in tien talen. Het boek is voor de eerste vaste voorzitter van de Europese Raad, Herman Van Rompuy, aanleiding om hem in te huren als speechschrijver (2010-2015).

Sinds 2015 is Van Middelaar hoogleraar Grondslagen en praktijk van de Europese Unie en haar instellingen aan de Universiteit Leiden en hoogleraar Europese studies in Louvain-la-Neuve. Hij schrijft daarnaast onder meer een column voor NRC Handelsblad.

'Parijs onderschat de asymmetrie in de Frans-Duitse relatie'

"De Duitse verkiezingsuitslag is lastiger dan Angela Merkel persoonlijk had gehoopt", stelt Luuk van Middelaar. "Merkel had gehoopt dat zij meer politiek kapitaal zou hebben om de komende jaren iets op te bouwen in de EU, met Frankrijk en de rest. Zij wil niet alleen als 'crisiskanselier' de geschiedenis ingaan, maar ook aan haar nalatenschap werken, samen met Macron. Daar zitten nu wat meer politieke beperkingen op.

"Op het gebied van defensie zal er zeker wat gebeuren. Zowel vanuit Duitsland als Frankrijk komt daar druk op te staan (dat bleek ook uit Macrons Europa-toespraak van dinsdag, waarin hij opriep tot een Europese interventiemacht, red.). Voor Duitsland is die inspanning nieuw.

"Wat betreft de hervorming van de eurozone, waar Macron ook op uit is, zal Parijs de verwachtingen moeten temperen. Franse presidenten onderschatten van nature onder hoeveel beperkingen elke Duitse leider gebukt gaat. Zelf staan ze als president aan de top van de piramide en kunnen ze alles aansturen. In Duitsland ben je altijd ingesnoerd in een institutioneel samenspel van parlement, centrale bank, constitutioneel hof, coalitieberaad. Parijs onderschat altijd de asymmetrie in de Frans-Duitse relatie."

'eenheid wordt straks beproefd door brexit'

"Die rancune die de EU-27 soms uitstraalt, is nergens voor nodig. Het is knap dat de 27 landen de strategische eenheid hebben bewaard. Maar het is wel een eenheid die nog niet is beproefd door een werkelijke onderhandeling. De eisen die zijn gesteld aan de Britten, zijn een simpele optelsom van wat elk van die 27 landen wil. Dat is voor nu prima, maar er komt een moment dat de eenheid wordt beproefd. Dan moet je nadenken over vragen waar de EU-27 nu nog niet over nadenkt, omdat ze nog zo bezig zijn met die rancune van de bedrogen echtgenoot die zijn ex eruit wil gooien. Maar deze ex verdwijnt niet in de natuur. Die blijft een belangrijk buurland, economisch, politiek en militair."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden