Lutheranen / Dwerg zoekt het bordje 'Uitgang'

Van de drie 'Samen-op-wegkerken' is de lutherse kerk de dwerg, nodig om de twee grote calvinistische zusters erbij te houden. Maar de lutherse dwerg mort. Hij heeft zelf vijftig jaar geleden een scheuring in eigen lijf met succes geheeld. Nu is het vertrouwen in Sow goeddeels weg.

Vijftig jaar geleden herenigden twee lutherse kerken zich na 161 jaar gescheiden optrekken. Scheuren is simpeler dan lijmen. De Sow-vereniging dreigt op niets uit te lopen. ,,Ik heb wel wat spijt dat we erin gestapt zijn'', zegt de lutherse predikant H. Donga, ,,en ik ben de enige niet. Met de optie 'eruit' moet je altijd rekening houden.''

,,Wereldwijd zijn we de grootste van het hele stel'', zegt het lutherse synodelid J. Metz uit Bennebroek. Maar in Sow zijn de lutheranen de dwerg. Zij mochten hun eigen synode houden, een voorrecht dat anderen niet is gegund. ,,We zouden anders verpletterd worden onder het calvinistisch geweld'', stelt Donga. Verschillende grote, behoudende hervormde gemeenten ergeren zich daaraan en wrijven de Sow-dwerg fijntjes in dat zij in hun eentje nog groter zijn dan het hele Hollandse lutherdom.

De gereformeerde kerken en de hervormde kerk wilden wel samen, maar durfden een hereniging niet aan, zegt Donga. Het alternatief was een 'vlucht naar voren': de nog ambitieuzer ver eniging. Daarvoor werd de lutherse kerk binnengehaald, 'als D66 dat PvdA en VVD aan Paars kon helpen'. Donga beleeft er weinig plezier meer aan, want hij weet, dat het ook anders kan.

,,We waren het bijna vergeten'', verontschuldigt hij zich. De viering, zondag, voor heel luthers Nederland is pas op het nippertje bedacht. Vijftig jaar geleden dichtten de lutheranen hun eigen schisma.

Hun geschiedenis voert in ons land terug tot in de zestiende eeuw, toen immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden, uit Duitsland en Scandinavië in de Republiek gemeenten vormden, met Amsterdam als centrum. Na ruim twee eeuwen, in 1791, stichtten Duitse leden de Hersteld Evangelisch-Lutherse Kerk, trouw aan het 'oude licht', de orthodoxe lijn van het moederland. Ze waren boos op de andere, rationalistische stroming die bijna alle predikantsplaatsen opeiste. De Evangelisch-Lutherse Kerk heette 'rationalistisch', oriënteerde zich op het Nederlandse humanisme en -juist nu pikant- stond een andere politieke koers voor. De rechtzinnige immigranten waren 'prinsgezind', pro-Oranje, de rationalisten daarentegen waren 'patriot' - een hunner bad dat Willem V met de zijnen 'evenals een ander oproerig rot Korach, Dathan en Abiram mocht van de aarde worden verzwolgen'.

Alleen Amsterdam al telde toen zo'n 35000 lutherse zielen: nu heeft heel Nederland er nog niet de helft.

Rond 1860 besloten de hersteld en de gewone lutheranen dat predikanten over en weer beroepbaar waren, maar hereniging was de orthodoxen een stap te ver. Dat kon pas na de Tweede Wereldoorlog, onder invloed van het groeiende oecumenisch besef in de lutherse wereldkerk. ülle lutheranen hadden in 1947 de Verklaring van Lund getekend, waardoor waardoor men zich realiseerde onderling toch niet zoveel te verschillen. Anno 1952 herenigden de beide lutherse kerkgenootschappen tot de Evangelisch-lutherse kerk in het Koninkrijk der Nederlanden.

,,Ik was zeventien, toen'', zegt Metz. ,,Je had recht- en vrijzinnigen in de evangelisch-lutherse kerk, de herstelden waren een soort gereformeerde bond. Er woedde een richtingenstrijd.'' Maar het ging toch goed. ,,Wij zijn minder fel dan calvinisten, makkelijker, minder dogmatisch. Bij ons is de liturgische beleving toegenomen. Nu merk je niet meer wie wat is.''

En ook die oude rationalistische anti-prinsgezindheid is niet meer wat het was, maar, zegt de lutherse tweede president ds. I. Fritz, lutheranen hebben wat meer distantie tegenover het koningshuis dan hervormden of gereformeerden. God, Nederland en Oranje was een calvinistische slogan, vandaar. Fritz is zelf ook weinig monarchistisch, al is ze Duitse en is ze eens op audiëntie bij de majesteit geweest. Morgen verzorgt ze voor de ZDF commentaar bij Het Huwelijk in de kerk.

De hereniging toen, stelt Donga, is geslaagd omdat de lutheranen eenzelfde traditie deelden en omdat de her eniging vernieuwing van de kerk bevorderde, met een nieuwe liturgie en kerkorde, een nieuw gezangboek.

Dat elan vervloog. Sow kwam. En nog meer vuur doofde, zelfs bij de 'Vereniging tot instandhouding van de evangelisch-lutherse kerk en haar gemeenten'. Haar secretaris, de Dordrechter ds. W. Baan, is nog steeds 'principieel tegen de kerkfusie'. Gewoon luthers op jezelf, dat wil 'het gros van de lutheranen diep in hun hart', zegt ook Metz, die 'bekent' in 1986 zelf tegen fusie gestemd te hebben. Maar wat moet je als de bodem van middelen en mensen is bereikt? Strijdend ten onder? De kleine vereniging met de lange naam heeft haar jaarvergadering vorig jaar 'afgeblazen', zegt Baan, want 'we zien hoe moeizaam het is, het huis zelfstandig overeind te houden'.

Ook Donga is sceptisch over Sow, maar minder gelaten. In Amsterdam, nog steeds de plaats met de grootste lutherse gemeente van Nederland, strandde het stedelijke Sow-proces jammerlijk. Donga was jaren vóór, toch stapte hij er in 2001 met zijn genootschap uit. Overhaast, oordeelden critici. Maar Donga was het zat. De vernieuwing verzandde in onderling gehakketak van hervormden.

Iets dergelijks ziet hij landelijk gebeuren, vooral nu orthodox-hervormden de Sow-kerkfusie proberen te voorkomen door een 'unie', een federatie te bepleiten. Fritz ervaart Sow 'persoonlijk als een grote teleurstelling'. Donga: ,,Lukt het niet om hen terug in hun hok te krijgen, dan ontbreekt vernieuwing en is de boel ten dode opgeschreven. Door de lange duur zijn we al overbelast met zo weinig mensen. En kijk eens naar de enorme verschillen in de beoogde, ene protestantse kerk van Nederland. Een lutheraan zal nooit zeggen 'de Bijbel is van kaft tot kaft Gods woord' - dat is een sjibbolet voor fundamentalistische orthodoxen, die Luthers Sola scriptura ('De Schrift alleen') naar de letter nemen.

Geen gedeelde traditie, geen wenkend perspectief - Fritz vraagt zich af wat doorgaan voor de lutheranen nog voor goeds kan brengen. Ook Donga zinspeelt op het zoeken naar de deur met bordje 'uitgang'. ,,Met de optie 'eruit' moet je altijd rekening houden. Dat we er in Amsterdam zijn uitgestapt heeft ons van een hele last bevrijd.''

Herdenkingsviering 3/2 10.30u Oude Lutherse Kerk, Spui Amsterdam.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden