Review

Luisteren op ladders voor open kerkramen

Voor alle zekerheid heb ik hun laatste rustplaats in Oosthem nog eens opgezocht. Vlak bij elkaar begraven verwachten Theunis van Berkum (1782-1858) en Jan Hendrikus Guldenarm (1824-1907) daar 'de dag der opstanding'.

Beiden waren predikant in dit dorp bij Sneek, beiden ook waren bekende figuren in het Friese Reveil. De aanhangers van deze 'richting' keerden zich af van de modernistische leer van de hervormde kerk in de vorige eeuw en hechtten zeer aan het absolute bijbelgezag en een persoonlijke bekering, het laatste slechts mogelijk door het heilswerk van Jezus Christus. De Reveilbeweging in Holland werd door de aristocratie gedragen, in Friesland vond zij vooral weerklank bij boeren, middenstanders en predikanten. De bevindelijke verkondiging van de laatsten deed veel mensen van heinde en verre bij hen 'te gast gaan'.

“Elke zondag zag men meer kapwagens, vaak met vijftien, zestien personen er in, sjezen en andere rijtuigen op de weg uit alle hoeken en gaten van Friesland om de jonge dominee te beluisteren. (...) 's Zomers ging men (na kerktijd) naar de boomgaard en lieflijk klonk dan vanonder de appelbomen het psalmgezang over de groeiden.”

Speciaal de zoëven genoemde Guldenarm was gezien: hij kreeg niet minder dan 127 beroepen en waar hij voorging werden ladders tegen de kerkmuren gezet en stonden de mensen voor de open ramen te luisteren. Maar het kon ook anders. Zo moest ds. Lucas Fockens uit Sneek zich in 1820 een strafpredicatie laten welgevallen, nadat een klacht over hem van de 'verlichte' Sneker kerkenraad door het classicale bestuur was gehonoreerd.

Dat deze en dergelijke bijzonderheden over Reveil-figuren, veelal opgetekend uit de mond van hun tijdgenoten, voor het nageslacht bewaard zijn gebleven, is aan de predikanthistoricus dr. G.A. Wumkes (1869-1954) te danken. Vanaf 1909 verschenen zijn (Friestalige) levensbeschrijvingen in het tijdschrift Yn us eigen tael. Na twee jaar werden ze in It Fryske Reveil yn portretten gebundeld en de Nederlandse vertaling ervan beleefde kortgeleden een tweede druk. Het biografische genre had Wumkes' bijzondere belangstelling - hij schreef meer dan duizend lemmata voor het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (1911-1937, 10 delen) -, maar zijn soms weinig-kritische distantie en op het detail gerichte belangstelling zegevierden dikwijls over het wetenschappelijk gehalte van zijn werk.

Daartegenover staat dat zijn speurwerk van toen de lezer van nu een unieke blik in de geloofswereld van dit vrome volksdeel gunt. De mini-biografieën van de vijftien geportretteerden zijn alleen al om die reden het lezen waard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden