Luisteren om het leven aan te kunnen

Met een vierdaags minifestival richt het Holland Festival een monument op voor componist Luigi Nono.

De naam van componist Luigi Nono (1924-1990) staat nog op de brievenbus van het Venetiaanse huis waarin hij werd geboren en stierf. Klotsende golven; over het water tussen zijn huis op de zuidelijke kade en Sacca Fisola aan de overkant glijden boten voorbij. Niet alleen de dubbele balkons van de San Marco, maar ook de unieke verhoudingen tussen lucht, water, licht, kleur en geluid in deze stad zetten componisten als Giovanni Gabrieli en Claudio Monteverdi aan tot de ruimtelijke klanken die zij realiseerden. Ze inspireerden Nono tot een levenslange zoektocht naar zijn persoonlijke universum van geluid en stilte. Niet voor niets wordt hij maestro di suoni e silenzi genoemd. Wel een maestro van wie we niet dagelijks iets horen; zijn muziek staat maar zelden geprogrammeerd.

Negentig jaar na zijn geboorte wordt Nono in Amsterdam herdacht, op het Holland Festival. Al in Londen, toen hij nog leiding gaf aan het door hem opgerichte Almeida Theatre, liep Pierre Audi rond met de wens een portret van Nono te maken. Het kwam er niet van, maar het plan bleef. Nu, in zijn laatste jaar als artistiek directeur van het festival, wordt dan eindelijk een Nonomonument opgericht.

Gedurende vier dagen staan diverse werken op de agenda. De luisteraar gaat mee op ontdekkingsreis door Nono's universum dat ontstond vanuit het experiment, de open blik en een extreem politiek engagement - de componist werd in de jaren vijftig lid van de communistische partij. Het belang van dit mini-Nonofestival zou kunnen liggen in het antwoord op de vraag of in retrospectief de muziek overeind blijft als de politieke lading al lang geschiedenis is. Ongeveer zoals de muzikale waarde van Beethovens Derde symfonie, de 'Eroïca', de napoleontische wijding verre heeft overstegen.

Tijdens zijn zoektocht naar klanken maakte Nono gebruik van elektronica en de ruimte om hem heen. Het eindresultaat is nu eens vrijwel onhoorbaar, dan weer extreem luid, tot ver voorbij de pijngrens. Het bolwerk van de actuele muziek halverwege de vorige eeuw, Darmstadt, was voor Nono's compositorische ontwikkeling van wezenlijk belang. Maar anders dan zijn collega's Boulez en Stockhausen bleef Nono zijn samenklanken baseren op de monteverdiaanse harmonieën. Door deze reductie van het materiaal tot elementaire intervallen, zweven de tonen bij Nono niet langer vrij door de atonale ruimte.

Nono's doorbraakstuk, 'Il canto sospeso', waarin hij brieven van oorlogsslachtoffers verwerkte, 'La lontananza nostalgica utopica futura', zijn magnum opus 'Prometeo' en andere exotische titels, worden op het Holland Festival uitgevoerd door Nonospecialisten: dirigent Ingo Metzmacher en klankregisseur André Richard treden aan, en ook de Experimentalstudio uit Freiburg, waar Nono veel van zijn ideeën kon verwezenlijken, is van de partij. Een tentoonstelling is ingericht door de weduwe van de componist, Nuria Schönberg-Nono, dochter van Arnold Schönberg. Zij zal ook spreken op het tweedaagse symposium, waarvoor gerenommeerde nonologen worden ingevlogen.

Programmeur muziek en muziektheater van het Holland Festival, Jochem Valkenburg: "In het landschap van de historische avant-garde die de geschiedenis overboord wilde zetten en radicale vernieuwing nastreefde, heeft Nono een heel bijzondere stem. Hij was buitengewoon politiek geëngageerd, gebruikte politiek geladen teksten in zijn werk en had een sterke hang naar introspectie: hij wilde als het ware ín het geluid kruipen. Nono probeerde zijn publiek de oren te laten spitsen en heel aandachtig te laten luisteren. Hij zocht de vernieuwing in het grensgebied tussen geluid en stilte.

"Dat André Richard aanwezig kan zijn, is fantastisch. Hij verzorgt de klankregie, houdt zich bezig met de elektronica, de versterking en de vervorming van het geluid. De esthetiek van Nono heeft iets ongrijpbaars, en in zijn zoektocht naar hoe iets moest klinken, stond Richard hem terzijde.

"Het gaat bij Nono niet om een heldere, crispy klank, maar om de ambiguïteit in het geluid. De authentieke apparatuur van toen, van de Experimentalstudio, is ook in Amsterdam. Je zou kunnen spreken van een soort historische uitvoeringspraktijk.

"We hebben samen met Metzmacher en Richard het programma samengesteld, en geven een dwarsdoorsnede van Nono's oeuvre. En we leggen de link met Venetië, tijdens een avond waarop ook muziek klinkt van de renaissancist Gabrieli, een groot voorbeeld voor Nono."

De klapper is het drama 'Prometeo', dat de Venetiaan tegen het einde van zijn leven schreef, en de ondertitel 'Tragedia dell'ascolto' gaf. Voor deze luistertragedie ontwierp hij niet alleen de klank, maar ook, samen met Renzo Piano, de ruimte voor musici en publiek. Het werk is een zogeheten Raumklangkonzept. "Dat we dit zouden programmeren, stond buiten kijf", zegt Valkenburg. "Het is het fundament waarop we de rest hebben gebouwd. Het stuk heeft een cultstatus: luisteraars van over de hele wereld komen er speciaal voor naar Amsterdam. Je moet wel bereid zijn je open te stellen voor muziek met langgerekte stille passages en spaarzame klankerupties."

Over Raumklang gesproken: voor 'Prometeo' beschikt het Holland Festival over de perfecte zaal. De Gashouder, een lege ruimte op het Westergasfabriekterrein, biedt met zijn ronde vorm en grove binnenafwerking alle mogelijkheden om er naar wens in te ontwerpen. En dat gebeurt ook. Er komen enorme stellages van steigermateriaal, podia voor de musici die rondom de duizend luisterende bezoekers zitten, en platformen waarop diezelfde toeschouwers zich bevinden.

Luisteren is volgens André Richard iets wat ons écht verder brengt. Hoe beter we dat kunnen, hoe beter we in het leven staan en het leven aankunnen - dat is wat Nono ons heeft geleerd.

Luigi Nono

Luigi Nono werd op 29 januari 1924 geboren in Venetië, waar hij ook het conservatorium bezocht. Hij studeerde eveneens rechten, in Padua, omdat zijn vader dacht dat de muziek nauwelijks een zekere toekomst kon bieden. Tot Nono's inspiratiebronnen behoren de componisten Giovanni Gabrieli, Arnold Schönberg en Bruno Maderna. Samen met collega's als Stockhausen en Boulez bevond hij zich in de voorhoede van de naoorlogse avant-garde. Hij bezocht Darmstadt, destijds hét bolwerk van de nieuwe muziek, eerst als cursist, later als docent. Zijn politieke engagement - hij werd in de jaren vijftig lid van de communistische partij - loopt als een rode draad door zijn muziek. In de Experimentalstudio in Freiburg vond hij de technieken en de elektronische middelen om zijn ideeën te verwezenlijken. Nono trouwde met Nuria Schönberg, dochter van de componist Schönberg. Zij staat aan het hoofd van het Luigo Nono Archief dat zich sinds 1993 in Venetië bevindt en manuscripten, opnamen en correspondentie bevat.

Luigi Nono in het Holland Festival: 19 t/m 22 juni.

Leestips rondom de uitvoeringen:

Het uitgebreide programmaboek is online te lezen op: hollandfestival.nl

Dirigent Ingo Metzmacher heeft in zijn boek 'Keine Angst vor neuen Tönen' (in vertaling: 'Wie is er bang voor nieuwe klanken?') een hoofdstuk gewijd aan Luigi Nono.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden