Luisteren leidt tot verbondenheid

Jenny Erpenbeck

Richard, een onlangs gepensioneerd professor klassieke talen, kijkt vanuit zijn studeerkamer uit over een groot meer, ergens aan de rand van Berlijn. Het meer is roerloos. Die zomer is in het meer een man verdronken, het is verraderlijk diep, het lichaam is nog steeds niet gevonden. Het meer is nu het bezit van die dode, Richard durft er niet in te zwemmen. Hij weet ook niet goed wat hij met zijn nieuw verworven tijd moet doen. Waar moet hij met zijn gedachten heen? Zijn vrouw is overleden, zijn minnares heeft hem verlaten. "Hij moet oppassen dat hij niet gek wordt als hij hele dagen alleen is en met niemand praat."

Verstilling, verveling, en de dreigende aanwezigheid van verborgen leed. Daarmee opent 'Gaan, ging, gegaan', de nieuwe roman van Jenny Erpenbeck. Daarna wordt snel duidelijk wat dit boek voort gaat stuwen. Richard ziet een groepje Afrikaanse vluchtelingen demonstreren in het centrum van Berlijn. Hij herkent iets in deze mannen: ze snakken naar een zinvolle bezigheid, 'WE BECOME VISIBLE' hebben ze op een stuk karton geschilderd, want om werk te krijgen zal je eerst moeten laten zien dat je bestaat. De professor - die niets weet van de asielzoekers, hij kent de hoofdsteden nog niet eens van de landen waar ze vandaan komen - gaat zich uit pure nieuwsgierigheid in hen verdiepen. Hij stelt een lijst met vragen op, en bezoekt een opvangcentrum om de vluchtelingen te interviewen. Zo leert hij Rashid, Karon, Rufu en Osarobo kennen, en hun gruwelijke verhalen.

De research die Erpenbeck heeft gedaan is omvangrijk en nadrukkelijk zichtbaar in het boek. Ze heeft zich verdiept in de krochten van de asielwet, het falende beleid, en een grote groep illegale vluchtelingen gesproken. Een keurige oproep tot wereldverbetering of een documentaire vol zieligheid wordt dit boek desondanks niet. Daarvoor is Erpenbeck te veel een romanschrijfster. En een heel goede. Heel effectief maakt ze gebruik van vertelvormen en literaire foefjes. Ze zijn bijna altijd geslaagd, ook al doorzie je de truc doorgaans wel.

De titel bijvoorbeeld: een van de asielzoekers heeft de vervoeging van het onregelmatige werkwoord 'Gaan, ging, gegaan' op een papiertje geschreven. Hij oefent voor de Duitse les, de enige voorziening die voor de mannen is geregeld, voor zolang het duurt althans. De wrange ondertoon die het werkwoord 'gaan' hier krijgt behoeft geen uitleg. Centraal in de roman staat de vraag: "Waar gaat een mens heen, als hij niet weet waar hij naartoe moet gaan?"

Erpenbeck ruimt een volledige pagina in om die vraag af te drukken, en herhaalt hem dan nog eens op de volgende. Je kunt het drammerig vinden, maar het werkt wel. We hebben namelijk net gezien hoe de asielzoekers met een enorme politiemacht uit het opvanghuis worden gezet, over de stad verstrooid raken en geen idee hebben waar ze heen moeten.

Met de nodige literaire bravoure trekt Erpenbeck parallellen naar de Europese geschiedenis. Richard is een ex-inwoner van de DDR, zijn familie heeft in de oorlog de nodige klappen gehad. "Het is nog helemaal niet zo lang geleden, denkt Richard, dat de geschiedenis van de emigratie en de zoektocht naar geluk een Duitse geschiedenis was."

Ook schrijvers uit de klassieke Oudheid doen bij monde van Richard hun zegje. Richard geeft zijn Afrikaanse vrienden mythologische bijnamen, zoals 'Apollo', 'de bliksemslingeraar' en 'de Olympiër' en raakt steeds meer betrokken bij hun lot. Van het luisteren naar verhalen komt medeleven, en de aandrang ze te helpen. Niet uit idealisme of naïeve linksigheid, maar gewoon omdat hij het wil. Het lijkt zin te geven aan het lege bestaan dat gaapt na zijn pensionering. Het vult in ieder geval zijn lege dagen.

Het meest beklijvend zijn de misverstanden, pijnlijkheden en kolderieke situaties, zoals wanneer Richard met een auto vol Afrikanen door de stad scheurt om ze op tijd bij de Duitse les te brengen. Onvergetelijk is de dialoog waarin hij Osarobo, die hij pianoles geeft (en die hem later besteelt), iets wil vertellen over de Duitse geschiedenis.

"Wist je dat hier ooit een oorlog was?

No.

Een wereldoorlog?

No.

Heb je de naam Hitler weleens gehoord?

Who?

Hitler, die de oorlog is begonnen en al die Joodse mensen heeft vermoord?

He killed people?"

Tja, wat heeft het voor nut een man die net aan de slachtingen in Libië is ontkomen te vertellen over de slachtingen in het land waar hij zijn toevlucht zoekt?

Waar is het de schrijfster nu om te doen? Is dit een roman over een professor die naar zingeving zoekt en in zijn zoektocht verbonden raakt met de vluchtelingen? Gaat het vooral om hun verhalen? Of is het een pamflet? Een aanklacht tegen falend asielbeleid, de uitzichtloze positie van asielzoekers in Duitsland na de Dublin II-verordening? De Duitse critici zijn verdeeld over die vraag, voor de een is het dé roman van dit ogenblik, voor de ander een goed geschreven vehikel voor politieke correctheid.

Maar op dat begrip is de laatste tijd zoveel sleet gekomen dat je geneigd bent die kritiek terzijde te schuiven. Wanneer 'correctheid' in feite 'menselijkheid' en 'barmhartigheid' betekent, zoals in dit boek, geef ons er dan maar een kilootje meer van. 'Gaan, ging, gegaan' is een politiek geladen boek vol aangrijpende verhalen, met een hoofdpersoon die alle verhalen verbindt en nog psychologisch overtuigt ook. Razend knap. Bovendien beweert Erpenbeck nergens dat wij als Richard moeten zijn, nooit dwingt ze ons tot medelijden. Wel laat ze op een overtuigende manier zien dat het stellen van de juiste vragen en het luisteren naar elkaars verhalen leidt tot verbondenheid.

Of Richard het gaat redden met die vluchtelingen in huis is trouwens maar de vraag. Op het einde wordt nog onthuld welke nare geschiedenis bij hem onder de oppervlakte verborgen ligt, zoals het lijk in het meer. Iedere lezer moet voor zichzelf maar uitmaken of die onthulling bevredigend is. Lezen moet je dit boek sowieso. 'Gaan, ging, gegaan' is prachtige literatuur die onthult, schokt, aanklaagt en aanzet tot denken.

Jenny Erpenbeck: Gaan, ging, gegaan

Vert. Elly Schippers. Van Gennep; 314 blz. euro 22,50

Vorig jaar won Jenny Erpenbeck (1967, Oost-Berlijn) in ons land de Europese Literatuurprijs voor 'Een handvol sneeuw'. Van oorsprong theaterregisseur, debuteerde Erpenbeck in 1999 met de roman 'Geschichte vom alten Kind'. Verschillende toneelteksten, verhalenbundels en romans volgden. 'Gaan, ging, gegaan' riep in Duitsland veel discussie op.

Boekrecensie 'Gaan, ging, gegaan' van Jenny Erpenbeck

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden