Luister liever naar de geweldloze paus

Het begrip rechtvaardige oorlog komt niet voor in de officiële rooms-katholieke leer. Een goed katholiek kan dus onmogelijk achter de oorlog tegen Afghanistan staan, daarvoor zijn de gevolgen te onmenselijk. Bestrijd het kwaad met geweldloos verzet.

Ooit kende katholiek Nederland een vredesbeweging die, tegen de stroom in, tot het laatste moment het gebruik van wapengeweld bleef afwijzen. In 1980 schaarde de katholieke vredesbeweging Pax Christi zich achter de actie van het IKV: help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland. Wie weet het nog: de grote vredesdemonstraties van 1981 en 1983, met ongeveer een half miljoen deelnemers? Momenteel lijken de woordvoerders van dezelfde beweging zich te haasten om de Amerikaanse bombardementen op Afghanistan toe te juichen.

De vorige secretaris van Pax Christi, Fred van Iersel, gaf te kennen dat de kerken publiekelijk steun moeten geven aan de strijd van de VS en hun bondgenoten (Podium, 9 oktober). Twee dagen later schaarde zijn opvolger Theo Brinkel, ook in een opiniestuk, zich daarachter. Volgens Van Iersel is de aanval op Afghanistan te legitimeren, niet als een heilige oorlog en ook niet als een godsdienstoorlog, maar wel als een rechtvaardige oorlog.

Om te bepalen of de aanval op Afghanistan aan de kenmerken daarvan voldoet, onderzoekt hij de motieven en intenties van de Amerikaanse strategen. En die zijn in orde, zo concludeert hij: men gebruikt proportioneel geweld, men zoekt geen vergelding en men probeert onschuldigen en niet-strijders te sparen (discriminatiebeginsel). Deze criteria voor de rechtvaardige oorlog zijn, voortbouwend op de opvattingen van Augustinus en Thomas van Aquino, ontwikkeld in de tijd van de Spaanse laatscholastiek, door theologen als Francisco de Vitoria (1483-1546) en Francesco Suarez (1548-1617).

Maar de theologische traditie van de rechtvaardige oorlog -beter is trouwens: gerechtvaardigde oorlog- laat ook andere afwegingen toe. Er is ook een richting die zegt dat niet primair naar de intenties van de oorlogvoerenden, maar naar de werkelijkheid van de oorlogsvoering zelf gekeken moet worden. De intenties kunnen wel zuiver zijn, maar in hun uitwerking zo onmenselijk dat de oorlog toch niet gerechtvaardigd kan worden.

Wat zien we nu namelijk gebeuren? Wordt Osama bin Laden opgepakt? Tot nu toe niet. Wordt het terrorisme bestreden met het platbombarderen van Afghanistan? Nee, want de terroristische breinen zitten natuurlijk allang niet meer op de kwetsbare plekken. Die zitten in veilige oorden, zoals ook de daders van de aanslagen van 11 september al jaren in de VS of in West-Europa woonden. En hun terroristische agressie, hun haat jegens Amerika en het Westen wordt alleen maar versterkt door de aanval op een islamitisch land als Afghanistan. Een arm en onderdrukt volk wordt massaal op de vlucht gejaagd. Enkele weken voor het invallen van de winter wordt het van zijn elektriciteitsvoorzieningen beroofd. Een humanitaire ramp begint zich af te tekenen. Noemt Pax Christi dit rechtvaardige oorlog?

Het is goed erop te wijzen dat de gedachte van de rechtvaardige oorlog in formele zin nooit onderdeel is geweest van de officiële leer van de rooms-katholieke kerk. In het gevarieerde katholieke denken over oorlog en vrede staan grofweg twee benaderingen tegenover elkaar. De ene gaat uit van het feit dat geweld soms gebruikt moet worden omdat de wereld nu eenmaal geïnfecteerd is door de zonde. Deze richting wordt die van het christelijk realisme genoemd. Haar voorstanders beroepen zich, zoals Fred van Iersel ook deed, op Augustinus. De andere richting wordt betiteld als christelijk perfectionisme. Zij gaat uit van een verlossingsethiek en van de universele roeping tot heiligheid en bepleit op grond daarvan consequent geweldloos verzet tegen het kwaad. Voorstanders van deze richting zijn uitzonderlijk kritisch over de criteria voor een rechtvaardige oorlog.

Interessant is dat de huidige paus Johannes Paulus II in zijn denken over oorlog en vrede zelf de ontwikkeling van realist naar perfectionist heeft doorgemaakt. In 1992 zei de paus in een toespraak dat de enige reden die nog een oorlog kan rechtvaardigen 'het overleven van volkeren en complete etnische groepen' is. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de paus de afgelopen weken bij herhaling heeft opgeroepen geweld niet met geweld te beantwoorden.

Ik luister nu toch maar liever naar de paus dan naar Pax Christi.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden