LUDWIG HARIG EN ORDNUNG ALS DAS GANZE LEBEN Fantasie als menselijke noodzaak

Ludwig Harig, 'Weh dem, der aus der Reihe tanzt'. Roman. Herdruk 1993 in de pocket-serie van uitgeverij Fischer, Frankfort/Main, nr. 10997 - DM 16,90. 'Die Hortensien der Frau von Roselius'. Novelle. Hanser Verlag, Munchen, 160 blz. 1993.

Toen hij het als jongen in het milieu van zijn ouders benauwd kreeg, ontdekte hij de bevrijding door middel van de taal: “Wat beschermde mij? Wat kon mij redden? Ik begreep het al gauw. Ik hoefde mij niet te verstoppen, ik hoefde niet te vliegen, nee, het beschermende, het reddende, het helende waren de woorden. Lagen niet in de taal zelf al alle eigenschappen van de fantasie besloten? Was het niet zo dat ik alleen maar de woorden hoefde te nemen en ze in mijn hoofd in telkens nieuwe en avontuurlijke verbanden hoefde te brengen, opdat ik tot helemaal achter in het Paradijs kon kijken?”

Harig biedt meer dan een abstract pleidooi ten gunste van fantasie en vertellen. In 'Ordnung ist das ganze Leben' wordt hij als verteller door het verlangen bezield te weten welke gevolgen de ervaringen aan het front voor zijn vader tijdens de Eerste Wereldoorlog hebben gehad. In het tweede grote, autobiografisch getinte boek van Harig gaat het niet meer om de gevolgen van de gigantische loopgravenoorlog, maar om de brandende vraag naar de eigen rol als jongen tijdens het Derde Rijk. De verteller Harig wil weten wat hij als jongen voelde bij het hijsen van de rode vlag met het hakenkruis, vast ritueel van de Hitler-Jugend.

In deze tweede roman, 'Weh dem, der aus der Reihe tanzt', laat Harig zien dat het zo gekoesterde woord, de taal, ook een perverse functie kan krijgen. Hij vertelt hoe hij als tienjarige een intense gevoelswaarde begon toe te kennen het woord 'Fahne' als hoogste teken en de slotscene uit de film 'Hitlerjunge Quex' als goddelijke openbaring: “Het was een droom, een borende droom over de oneindige weg naar het duizendjarig Rijk en die droom wilde geen einde nemen”.

Harig legt in 'Weh dem, . . .' rekenschap afvan het verleden op een zodanig wijze dat de lezer voelt waarom dat verleden zo verleidelijk was. Het was voor jonge mensen een extase om zich deel te voelen van het grote geheel van het Duitse volk, een volk dat geroepen was tot heldendom. Het knappe van dit boek is dat het eerst de motieven om het Derde Rijk te bejubelen blootlegt, om pas daarna het verderf en de schuld te laten zien. De lezer voelt de gevaarlijke schoonheid, om er vervolgens afstand van te nemen. Zo verging het mij tenminste.

Wat is het leven zonder herinnering en zonder een verteller die de elementen van de herinnering steeds opnieuw rangschikt en er een zinvol, geordend geheel van maakt? Harigs novelle 'Die Hortensien der Frau Von Roselius' zet in zes hoofdstukken uiteen waarom het antwoord op die raag 'niets' moet luiden. 'Die Hortensien . . .' is een zeer bijzondere novelle. De hoofdstukken bevatten de teksten van zes colleges die Harig aan de universiteit van Wurzburg over het onderwerp 'poetica' hield. In plaats van afstandelijk en abstract wetenschappelijk te argumenteren, heeft Harig zijn studenten het verhaal van de hortensia's van de rijke fabrikantsvrouw Von Roselius verteld en tevens zijn motieven gegeven waarom hij het vertelt: “Het zal nog duidelijk worden, wat er met deze hortensia's aan de hand is. Ze bloeien daar al sedert een halve eeuw, omdat mijn woord hen daar heeft geplant. Ook u kunt, net als mevrouw Von Roselius voelen aan de hortensia's. Aan hun werkelijkheid hoeft u net zo min te twijfelen als aan de tuitschoen van de heer Von Roselius en aan de realiteit van die jongen die bij de brug in het water viel en verdronk.”

Ook in deze novelle verandert de vrijblijvendheid van de fantasie in een menselijke noodzaak. Maar van het aanvankelijke begrip 'orde' zijn we dan een heel stuk verwijderd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden