Lucide analyse van de democratie had op geen beter tijdstip kunnen verschijnen

SEBASTIEN VALKENBERG

De schrijver

De Franse filosoof Claude Lefort gaf les aan de prestigieuze École des hautes études en sciences sociales. Uiteraard, zou ik haast zeggen, want vele denkers van zijn statuur waren verbonden aan dat befaamde instituut. Toch is Lefort een geval apart. Keer op keer bleken Franse intellectuelen vatbaar voor de utopische verleiding, wat leidde tot de steun aan dubieuze regimes, en konden maar weinigen waardering opbrengen voor de democratie met al haar onvolmaaktheden. Zo niet Lefort, die zijn oeuvre heeft gewijd aan het begrijpen van deze maatschappijvorm. De onlangs verschenen bundel 'Wat is politiek?' getuigt van die levenslange bekommernis.

Zijn ambitie

De ambitie van de vertalers is die van een zendeling. De lezers moeten vertrouwd raken met een gedachtengoed dat nog tamelijk onbekend is. "We hopen dat Leforts inzichten verder verspreid raken", staat er in hun inleiding, "en dat deze bundel een bijdrage kan leveren aan een nieuwe helderheid in debatten over de democratie." 'Wat is politiek?' is dus géén kloek hoofdwerk zoals bijvoorbeeld 'Sein und Zeit' (1927) van Heidegger, dat is maar een verzameling essays. De tastende benadering die eigen is aan dit genre past goed bij het onvoltooide karakter van de democratie zoals Lefort die typeert.

Het resultaat

De verzameling opstellen doet op het eerste gezicht eclectisch aan, maar is bij nader inzien verrassend coherent. Een brede waaier aan onderwerpen komt aan bod. Mensenrechten, de verzorgingsstaat, globalisering. Al deze thema's draaien echter als satellieten om het centrale begrip uit Leforts oeuvre: de lege plaats.

Wat is kenmerkend aan de democratie? "De macht verschijnt als een lege plaats", schrijft Lefort, "en zij die haar uitoefenen als eenvoudige stervelingen die haar slechts tijdelijk bezetten; slechts met geweld of door middel van een list kunnen zij zich blijvend op het pluche nestelen; er kan geen wet worden afgevaardigd waarvan de formulering niet aanvechtbaar en de grondslagen niet aanvechtbaar zijn om opnieuw ter discussie te worden gesteld."

Dat is wel eens anders geweest, laat Lefort zien. Waaraan ontleenden koningen voorheen hun gezag? Aan hun afkomst, die maakte dat ze levenslang op de troon konden blijven zitten. Of machthebbers die meenden te handelen in naam van God en ook dat mandaat waagde de bevolking dan niet te betwisten. Hoe anders gaat dat tegenwoordig, waarin de zittende macht nooit zeker kan zijn van het behoud van die macht. Verkiezingen kunnen de complete status quo omwoelen, vandaar die lege plaats in het centrum van de macht, en dit is voor alle duidelijkheid geen defect van de democratie, maar een wezenstrek.

Mooiste zin

'Wat is politiek?' is geen boek met pakkende aforismen en puntige formuleringen. Goed kauwen, en soms herkauwen, is derhalve het devies. Dat neemt niet weg dat je af en toe mooie passages tegenkomt. Lefort in één zin? Dit is een goede kandidaat: "De democratie blijkt zo de historische samenleving bij uitstek te zijn, een samenleving die in haar vorm de onbepaaldheid verwelkomt en bewaart."

Reden om het boek niet te lezen

Zie hierboven. Lefort lezen is hard werken. Dat kan potentiële lezers afschrikken.

Reden om het wel te lezen

'Wat is politiek?' had nauwelijks op een beter moment kunnen verschijnen. Al maanden wordt op de opiniepagina's de vraag gesteld wat nu eigenlijk democratisch is. Dat begon met ons eigen Oekraïne-referendum, en de discussie is alleen maar verhevigd nadat de Britten voor uittreding uit de EU stemden. Dat de macht een lege plaats is, hebben verschillende politici, David Cameron voorop, aan de andere kant van het Kanaal inmiddels ondervonden. Ook kunnen EU-beleidsmakers het maar moeilijk verkroppen dat de koers die zij hadden uitgestippeld niet automatisch tot brede instemming leidt. Kennelijk is het verdraaid lastig om de onbepaaldheid die hoort bij de democratie te verwelkomen.

Wat is politiek?

Claude Lefort

Uitgeverij Boom filosofie, euro 27,50

****

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden