Luchtvaart houdt Teuge leefbaar

De verkeersleiding op vliegveld Teuge. Rechts Coert Munk, de directeur van de luchthaven. (JÿRGEN CARIS)

Het Gelderse dorpje Teuge heeft achthonderd inwoners en een internationale luchthaven. Nu de kerk en het café-restaurant zijn verdwenen, wil de honderdjarige dorpsvereniging meer samenwerken met die andere jubilaris: de 75-jarige luchthaven.

Zo blijft het dorpsleven in stand. „Zonder vliegveld was Teuge wellicht een Apeldoornse nieuwbouwwijk.”

Middaguur in Teuge. De startbaan is droog en sneeuwvrij. Met een snorrend geluid stijgt een propellervliegtuigje op. Het is het zevende vliegtuig vandaag. De verkeersleider houdt het bij in een logboek op het Havendienstkantoor. Vanuit deze barak heeft hij zicht op de 1199 meter lange start- en landingsbaan van N.V. Luchthaven Teuge. Daar vinden jaarlijks zo’n 65.000 ’vliegbewegingen’ plaats. „Een rustig dagje”, zegt luchthavendirecteur Coert Munk. „Erg rustig.”

Zeker ’s zomers is het wel anders. Tussen de 150.000 en 200.000 bezoekers per jaar trekt de enige burgerluchthaven van Gelderland. Velen vliegen nergens heen, maar beleven graag de sfeer van het vliegveld. Ook het naastgelegen dorpje Teuge (gemeente Voorst) staat in het teken van de luchtvaart. De enkele woonstraten zijn vernoemd naar luchtvaartpioniers: Parmentier, Blériot en Fokker. De regionale traditie van het ’vogelschieten’ heet in Teuge dan ook ’vliegtuigschieten’.

De dorpsbewoners en het vliegveld zijn met elkaar vergroeid. Dit jaar zijn hun organisaties jarig. Maar feest vieren ze pas volgend jaar. Dorpsvereniging Algemeen Belang Teuge (ABT) werd 12 december honderd jaar. De vereniging is opgericht ter behartiging van het dorpsbelang in de gemeente Voorst. Nadien werd een gemeenschappelijke bok aangeschaft om geiten te dekken. Dat leidde nog tot heel wat geruzie. Sinds het dorp in 1935 een luchthaven kreeg die steeds iets uitbreidde, groeide ook Teuges bekendheid. Toch ontwikkelde het dorp zich niet tot luchthavenstad. De teller staat op ruim achthonderd inwoners.

Het samenleven van vliegveld en dorpelingen kende pieken en dalen. Beschouw het als een soort familieband, stelt Arne Pruijts, voorzitter van ABT. „Soms zocht het ABT de samenwerking, soms de confrontatie. Als je samen zo oud wordt, gebeurt dat.” Zeker tussen 1979 en 2005 stonden (een protestcommissie van) ABT en het vliegveldbestuur vaak tegenover elkaar. Tot aan de Raad van State werden de groeiplannen van het vliegveld betwist. De luchthaven trok aan het langste eind.

Nu die episode voorbij is, breekt een periode van nieuwe samenwerking aan, vertellen Munk en Pruijts in het verouderde luchthavenkantoortje. Eerlijk gezegd, stelt het tweetal, waren de meeste dorpelingen nooit fel gekant tegen het vliegveld. Het was een protestgroep die nu minder van zich laat horen. De vele piloten, passagiers en toeristen hebben Teuge vooral bekendheid en werkgelegenheid gebracht. Afhankelijk van het seizoen werken er tussen de twee- en vierhonderd mensen op de Luchthaven Teuge. Daarbij zijn verwante toeristische banen in de streek niet meegerekend.

Munk haalt de autobiografie van Jan Haverkamp, alias ’de burgemeester van Teuge’, uit de kast om deze lezing te ondersteunen. Wie in het dorp kwam wonen, kreeg hem op bezoek. Deze illustere dorpsbewoner die in 2004 overleed, schreef al in 1993 in zijn boek ’Noe moj’s effen luusteren’ hoe de gewone Teugenaar dacht over het vliegveld. Natuurlijk hoor je het geluid van het vliegveld, stelde hij. Maar je hoort de auto’s op de A50 ook. „Waar de inheemse bevolking doodziek van wordt, zijn al die overdreven publicaties en activiteiten contra het vliegveld”, schreef hij. De protestmakers waren volgens hem buitenstaanders die deden alsof ze namens heel Teuge spraken. „Het vliegveld vormt geen probleem”, meende hij. „Het hoort bij Teuge, zoals Teuge bij het vliegveld.”

Munk en Pruijts weten ook wel dat je nooit iedereen tevreden stelt. Maar het dorp heeft het vliegveld nu meer dan ooit nodig. Sinds het laatste dorpstrefpunt, café-restaurant De Zwaan, de deuren sloot en werd omgebouwd tot een woonvilla, staat de sociale samenhang onder druk. Twaalf dorpsverenigingen raakten dakloos. Dorpswinkels zijn er niet en de hervormde gemeente heeft het kleine kerkgebouwtje Rehoboth net verlaten. Nu is het een reisbureau. De gelovigen kerken nu in een protestantse gemeente in Twello.

Ondanks deze dompers verzinnen de inwoners oplossingen. Zo herbergt de sportkantine nu ook een nieuw dorpshuis. Het sociale leven behouden voor Teuge, is het hoofddoel van ABT. Oprichten en dan loslaten, zijn de sleutelbegrippen. Niet alleen het dorpshuis functioneert zelfstandig, ook de redactie van dorpsblad Teugje Nieuws doet dat, evenals het dierenparkje. Ze vallen wel onder ABT, maar houden zich alleen met de praktische uitvoering bezig. „Het gezeur mogen ze neerleggen bij het bestuur”, zegt Pruijts.

Het nieuwste dorpsproject is een multifunctionele ontmoetingsplek. Bij de oude schaapskooi ten noorden van het vliegveld komt een openluchttheater waar de lokale toneelclub ’Op den Toega’ voorstellingen kan geven en waar dagjesmensen vliegtuigen kunnen spotten. De populaire oude kijkhoek is immers met de startbaanverlenging verdwenen. Voor dit project is een nieuwe dorpsstichting opgericht. Nu vergadert het dorp over een inrichtingsplan met authentieke beplanting.

Dit actieve burgerschap trekt de aandacht in Den Haag. Op uitnodiging van de Vereniging van Kleine Kernen bezocht een delegatie van Binnenlandse Zaken het dorp eind november. De ambtenaren ontdekten een dorp met een eigen afslag op de A50 die tot vreugde van de dorpelingen ’Teuge, Apeldoorn’ heet. Het dorp is ook per bus uitstekend bereikbaar dankzij de Apeldoornse stadsbusdienst. Een boerenerf bij het vliegveld is de idyllische eindhalte. Teuge zelf is niet veel meer dan de provinciale weg, wat woonstraten uit de jaren vijftig, een nieuwbouwwijkje en christelijke basisschool De Zaaier.

Opvallend zijn de riante sportaccommodaties. De Sportclub Teuge biedt (zaal-)voetbal, volleybal en gymnastiek. Er is ook een tennisclub. Leden komen tot uit Apeldoorn. Een groot deel van het sociale leven in Teuge komt voor rekening van stichting Jongerenwerk Peco (’per coöperatie’), in 1974 ontstaan na een jongerenfeest in een lege varkensschuur van Jan Haverkamp. De soos bestaat nog altijd en organiseert naast muziekfeesten ook het jaarlijkse Oranjefeest en activiteiten voor senioren en kinderen.

ABT houdt zich met de grote lijn bezig. De honderdjarige wil met het vliegveld bezien welke sociale functies dorp en luchthaven zouden kunnen delen. Het toekomstige luchthavengebouw kan ook dienen als postloket, dorpskiosk en ophaalplek voor medicijnen. Dan hoef je niet steeds naar Twello of naar Apeldoorn, het grote buurdorp, zoals ze in Teuge wel plagend zeggen.

Op Luchthaven Teuge gaat immers veel veranderen. Het oude Havendienstkantoor nadert zijn uiterste houdbaarheidsdatum. De maquette op Munks directiebureau belooft moderne nieuwbouw. Komend jaar moet dat verrijzen, inclusief een heuse verkeerstoren. Naast de geplande bouwlocatie staan inmiddels splinternieuwe hangars met de vliegtuigwerkplaatsen van groeiende luchthavenbedrijven. Teuge wil groot zijn in de kleine luchtvaart.

Ten westen van de start- en landingsbaan die in 2007 na een jarenlange strijd werd verlengd, vind je de oudere bedrijfshallen. Daarin zitten luchtfotografiebedrijven, onderhoudsfirma’s en een parachutistencentrum. Vliegclub Teuge heeft er een eigen honk met een terras. Op Teuge landen zakenlui die in Gelderland of Overijssel moeten zijn. Koninklijke luchtvaart is er soms ook. Paleis Het Loo ligt vlakbij. Een grijs monument met een kroontje erop herinnert nog aan 2 augustus 1945, de dag dat kroonprinses Juliana met haar dochters via Teuge terugkeerde in bevrijd Nederland.

Tot 1935 was Teuge niet veel meer dan een van de noodlandingsplaatsen tussen Schiphol en Duitsland, zoals ze er wel meer waren. Deventer zakenlieden streken in 1934 in Teuge neer met hun vliegclub. De N.V. Luchthaven Teuge werd in 1935 opgericht als onderneming van de gemeenten Voorst, Apeldoorn, Deventer en Zutphen. De club exploiteerde het vliegveld. In 1936 opende de luchthaven officieel. Nog steeds zijn de vier gemeenten aandeelhouder. Het aandelenpercentage is verdeeld naar rato van het inwonertal. Apeldoorn is met zo’n 55 procent de grootste.

Het was de Duitse bezetter die Teuge een groeistoot gaf met nieuwbouw. Vlakbij het dorpje, dat toen nog kleiner was dan nu, verrezen hallen waarin vliegtuigmotoren en mogelijk delen voor V1- en V2-raketten werden geassembleerd. Het Duitse manschappengebouw staat er nog altijd. Het is nu een hotel. Na de Tweede Wereldoorlog werd een mobilisatiecomplex bij vliegveld Teuge gemaakt. Aan de grasbaan van het vliegveld vestigden zich in de jaren zestig de eerste vliegscholen. Na de verharding van de toen 720 meter lange baan in 1979 kwamen meer luchtvaartbedrijven naar Teuge.

Het dorp groeide ook. Teuge ving aanvankelijk inwoners van de Molukken op. Die woonden in een kamp bij het dorp. De rijtjeshuizen van de luchtvaartpionierwijk werden speciaal voor hen gebouwd, vertelt Munk. Maar de Molukkers vertrokken. Tot leegstand kwam het niet. En momenteel heerst er zelfs woningnood in Teuge. Studenten van de pilotenopleiding die je soms in uniform ziet rondlopen, vinden in Teuge met moeite een kamer. De kamerprijzen zouden op het niveau ’hartje Utrecht’ liggen.

De langere start- en landingsbaan geven Luchthaven Teuge en de luchthavenbedrijven kans op groei. Zo werken de zestien medewerkers van Star Airservice vanuit een splinternieuwe hangar. Het luchtvaartbedrijf onderhoudt en verkoopt propellervliegtuigen en helikopers aan klanten in Nederland en Duitsland. „Ons doel is om nummer één te worden in de kleine luchtvaart”, zegt woordvoerder Pieter Zwakman in een van nieuwigheid glimmende hal. Die staat vol met enkele Cessna’s en Pipers en een Robinson-helikopter. „Op de oude locatie zou dit niet hebben gepast.”

Voor luchtvaartdoeleinden ligt Teuge lekker centraal in Nederland. De brandweer vliegt er in droge perioden met patrouillevliegtuigen over de Veluwe. Inspecteurs van het Rijk en van de Gasunie gebruiken Teuge als uitvalsbasis. De veiligheidssector vormt een steeds belangrijker pijler voor Luchthaven Teuge. Maar recreanten blijven belangrijk. Die vliegen met hun kist op Hilversum of Texel. Niet zelden zijn het ondernemers.

De kosmopolitische luchthavenwebsite richt zich op de zakenwereld. Drie zakenjets vliegen er vanaf Teuge. Dan is er nog dat opvallende vierde zakenvliegtuig, het voormalige DDR-staatstoestel waarmee Erich Honecker eens rondvloog. Diens Iljoesjin-18 is verankerd aan de grond en doet dienst als luxe vliegtuighotel. Munk kan nog altijd lachen om de berichtgeving hierover door de Amerikaanse tv-zender NBC. „Ze zeiden: Amsterdam Airport Teuge”, lacht hij.

Dankzij de wonderlijke mengeling van vliegeniers, studenten, parachutisten, dagjesmensen en authentieke dorpelingen zijn vreemde vogels in het straatbeeld in Teuge normaal. Zelfs de internationale woongemeenschap die er zelfvoorzienend leeft, is geaccepteerd. Toch is verstedelijking niet gewenst in Teuge. „Zonder luchthaven zouden hier wellicht Apeldoorns nieuwe woonwijken liggen”, vermoedt Pruijt. „Dan zou Teuge het landelijke karakter niet hebben behouden.”

Dat kleinschaligheid bij Teuge hoort, blijkt ook uit de zoektocht naar een nieuwe plek voor het beeld ’De Zaaier’. Dat stond eerst bij de provinciale weg. Nu staat het op het terrein van Peco. De Zaaier verbeeldt niet langer een zaaiende boer, maar vormt een eerbetoon aan de man die er ooit voor model stond: ’dorpsburgemeester’ Haverkamp.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden