Luchtig door het leven

Bij hem moest het allemaal niet te serieus worden. Als hij, vrij van bazen, op eigen houtje kon tekenen en ontwerpen, dan was het goed.

Wim van Overbeek 1915 - 2012

Heel zijn leven was hij wars van 'iets moeten'. Hij maakte zichzelf een meester in het ontwijken van verplichtingen. Vrijheid, op eigen benen staan, afgeschermd in zijn eigen hoekje de dingen doen waar hij plezier in had, dat was zijn ambitie. "Ga nooit op de knieën voor een baas", hield hij zijn drie zonen voor.

Hij hoefde de wereld niet te veranderen, want dat zou ook weer allerlei verplichtingen met zich meebrengen. Hij lachte er liever om, met zijn uitbundige geschater, of met wat vrolijke haaltjes van zijn pen.

Ooit had hij kunstenaar willen worden, heeft hij weleens gezegd. Maar bij zijn zwager, die kunstschilder was, had hij gezien dat dat armoede kon betekenen. Dat leek hem niets. Wim van Overbeek zag de vrijheid graag gepaard gaan met enig comfort waarvan je kon genieten.

In zijn ouderlijk huis in Den Haag hadden ze het goed gehad. Dat was vooral te danken aan het kapitaal dat de ouders van zijn moeder hadden verdiend in de binnenvaart. Zij bracht een bruidsschat van honderdduizend gulden mee, waarmee zijn vader, die alleen lagere school had, aan de slag ging. Hij kocht een brandkast, een groot bureau en een pand aan de Laan Copes van Cattenburch met 22 kamers waarop hij het bordje 'Nationale Hypotheek- en Credietbank' schroefde. Maar in de crisis van de jaren dertig kelderden de huizenprijzen en hield de bank weinig onderpand over. Het gezin verhuisde naar een bescheidener pand aan de Javastraat, waar een deel van de kamers werd verhuurd.

Wim, de derde van vier kinderen, was een probleem op school. Zijn afkeer van verplichtingen was al duidelijk geworden toen hij als kleuter elke dag huilend naar de bewaarschool gedragen moest worden. Later op de middelbare school (eerst hbs, vervolgens een stap lager op de mulo) spijbelde hij veel om zijn dagen lekker aan zee door te brengen. Om zijn toekomst maakte hij zich niet druk. Hij maakte liever tekeningetjes.

Zijn oudste broer raadde hem aan om voor reclametekenaar te gaan leren op de kunstacademie. Dat leek Wim wel wat en hij werd in 1935 toegelaten tot de Haagse Academie van beeldende kunsten.

Daar had hij de tijd van zijn leven. Later dacht hij altijd met plezier terug aan die jaren. Materiaal was er ruim voorhanden en hij mocht ermee doen wat er maar in hem opkwam. Zo'n school leek wel vakantie.

Wim ging werken bij een reclamebureau in Amsterdam, Co-op 2 geheten. Daar ontmoette hij Magda Tersteeg. Ze was secretaresse, en ze had ook een talent om verhaaltjes te schrijven. Samen maakten ze in 1939 twee boekjes voor kinderen, met een klein avontuurlijk negerjongetje als hoofdpersoon: 'Okki Hoessah op het station' en 'Okki Hoessah op het vliegveld'. Wim maakte de illustraties in heldere kleuren met veel contrast en verrassende perspectieven. Dat ze kozen voor een zwart jongetje had waarschijnlijk alleen een artistieke reden: zo'n zwart contourtje geeft een lekker contrast. Verder doet het niet terzake in de verhaaltjes.

De boekjes worden in de pers gunstig besproken, alleen het toenmalige Nationale Dagblad mopperde: "Er moeten trouwens niet te veel negertjesboeken verschijnen".

De namen van Wim en Magda worden nergens genoemd. De directeur van het bureau had voor hen de schuilnaam Marco Oppers gekozen, de eerste lettergreep van haar naam plus de naam van het reclamebureau. Dat kon Wim weinig schelen. Toch is de eerste tekening in beide boekjes onopvallend gesigneerd door 'W. v Overbeek'.

Nog altijd zijn die twee boekjes bekend in kleine kring. Ze waren de aanleiding voor de aankomend kunsthistoricus Henk van Viegen om zich in 2010 te verdiepen in het werk van Wim van Overbeek. Maar de Utrechtse student stuitte op veel vraagtekens. Wim deed altijd onopvallend zijn werk, zonder veel persoonlijke sporen na te laten.

Ondertussen bloeide er tussen hem en Magda meer op. Toen zijn vader ontdekte dat hij een vriendin op zijn Amsterdamse kamer had, en geen katholiek maar een hervormd meisje, kreeg Wim ervan langs. Wim was bang voor zijn vader, die gewelddadig tekeer kon gaan. Hij moest van zijn kamer af en weer thuis in Den Haag gaan wonen. Hij schikte zich even, maar bleef met haar corresponderen. Toen Magda katholiek werd, konden ze toch trouwen in 1941.

Ze woonden even in Zandvoort, dichtbij de zee waarvan Wim zo hield, maar ze moesten daar weg vanwege de verdedigingswerken van de Duitse bezetters. In Amsterdam betrokken ze in 1943 een woning op drie hoog in de Plantagebuurt bij Artis. Er hadden Joden gewoond en Wim vond in een diepe kast nog kersepitten.

De bezettingsjaren moeten moeilijk zijn geweest. Hij overleefde met losse klussen. Maar hij wist zijn vrijheid te behouden. Met zijn talent om verplichtingen te vermijden had Wim eerder al de Nederlandse dienstplicht omzeild, ook de arbeidsinzet in Duitsland wist hij te ontlopen. Zijn tweede zoontje overleed na tien dagen in de hongerwinter. Toen hij voor een feest van een winkeliersvereniging een dinerkaart moest ontwerpen, kreeg hij niet te horen wat er allemaal werd gegeten.

In 1947 kreeg hij werk bij het grote Amsterdamse reclamebureau Palm. Hij zou er tot zijn zestigste blijven. Hij werkte altijd thuis, en dat was in Amersfoort waar ze waren gaan wonen voor de kinderen die daar meer ruimte kregen dan in Amsterdam. Wim zat het liefst op zijn werkkamer, waar hij soms tot diep in de nacht doorwerkte. Als Magda het zwaar te stellen had met de jongens en naar boven riep: 'Wim, kom eens helpen opvoeden', dan kon hij driftig worden en de jongens een flink pak slaag geven.

Maar meestal was hij vrolijk, vol woordspelingen en grappen. Opgeblazen types prikte hij graag door met zijn humor. Hij ging luchtig door het leven.

Ook in zijn reclamewerk verwerkte hij graag grappige tekeningetjes zoals bij de campagne 'Met melk meer mans'. Voor de blikindustrie ontwierp hij een goedmoedig symbooltje met twee handjes en een afvalbak. Wat zijn aandeel is geweest in de vele campagnes waaraan hij werkte, is niet duidelijk. Zijn naam werd nooit genoemd.

Ook al lachte hij liever dan dat hij een ernstig gesprek voerde, Magda hield hem bij de katholieke kerk. Ze bezochten gebedsgroepen en steunden de Acht Meibeweging. Mensen die geen gevoel voor religie hadden vergeleek hij met een hond in een concertzaal: "Die snapt ook niets van die muziek". Maar Wim was het vooral te doen om gezellig samen te zijn bij de koffie.

Sinds 1966 woonden Wim en Magda in een vrijstaand huis op landgoed Duin en Kruidberg in Santpoort. Daar woonden ze mooier dan meneer Philips, zei Wim. Maar financieel was het Magda soms te karig. Zij porde hem op om schilderijen te maken. Dan belde ze stad en land af om tentoonstellingen te regelen, waar ze zijn aquarellen van stillevens en landschappen kon verkopen. Wim maakte zich nooit druk om geld, hij deed dat voor haar.

Toen ze na vele jaren van dementie als 99-jarige overleed in 2008. was dat de zwartste dag in zijn leven. Hij kon niet echt meer van het leven genieten, zeker niet toen hij langzaam blind werd en vier jaar geleden naar een verzorgingstehuis moest. "Hier zitten alleen oude mensen en die zeggen niks", klaagde hij. Dus ging hij maar op zijn kamer naar de stemmen op de radio luisteren en een sigaartje roken

Met het personeel had hij meer aanspraak. Als ze hem met een hijskraan op de po-stoel takelden en vroegen 'Zit u goed?', antwoordde hij vrolijk: "Ik heb nog nooit zo lekker gezeten."

Hij verzuchtte vaak: "Het mooiste is dood wakker te worden." Hij twijfelde ernstig aan een hiernamaals. Maar voor de zekerheid staat er op het graf dat hij deelt met Magda een steen met de woorden 'Voor altijd samen'.

Wim Leonardus Maria van Overbeek werd geboren op 2 september 1915 in Den Haag. Hij stierf op 21 juli 2012 in Overveen.

Een tip voor Naschrift?
Mail het naar naschrift@trouw.nl

Of per post naar Trouw/Naschrift,

postbus 859, 1000 AW Amsterdam

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden