Luchthaven Twente, prepare for landing

Niemand wil een nieuwe Luchthaven Twente exploiteren. Deze maand moet blijken waarom. Maar Enschede en Overijssel geven hun plan niet zomaar op. Tot teleurstelling van tegenstanders.

Het is 3 december 2012. De klok tikt de minuten weg op het provinciehuis van Overijssel in Zwolle en het raadhuis in Enschede. De deadline nadert voor de aanbesteding van Luchthaven Twente. Er zijn drie serieuze kandidaat-exploitanten in de race. De teleurstelling is enorm als de klok een nieuwe dag inluidt. Niemand hapt toe. "Met deze situatie hebben we geen rekening gehouden", zegt gedeputeerde Gerrit Jan Kok (VVD) teleurgesteld op 4 december.

Ook somber is burgemeester van Enschede Peter den Oudsten (PvdA). Het is de crisis, vermoedt hij, waardoor Luchthaven Twente niet aantrekkelijk genoeg is voor exploitanten. In 2030 had een nieuw regiovliegveld op de verlaten F-16-basis 'Twenthe' jaarlijks 1,2 miljoen passagiers moeten verwerken om 2700 Tukkers aan werk te helpen.

Over een paar weken presenteert gebiedsontwikkelaar ADT Twente de gemeente Enschede en de provincie Overijssel een analyse over de mislukte aanbesteding. Beide overheden werden in 2010 voor de helft eigenaar van de vliegbasis. ADT Twente is hun bedrijf om het gebied te veranderen in een burgerluchthaven, nieuwe natuur en ook woon- en werkwijken. In februari moeten de gemeenteraad en Provinciale Staten vertellen hoe het verder moet.

Inmiddels is ten minste 86 miljoen euro overheidsgeld uitgegeven aan herontwikkeling van de F16-basis en de plannenmakerij om luchtvaart te behouden in Twente. Door tijdelijke verhuur van hangars en vliegveldvoorzieningen wordt wat terugverdiend. In 2008 sloot het vliegveld, op de vliegclubs na. Sinds het kabinet Balkenende II in 2003 de sluiting aankondigde, is Twente in twee kampen verdeeld geraakt: voor of tegen.

Voorstanders van luchtvaart in Twente vragen zich nu af waarom drie kandidaten tot november met ADT Twente spraken over exploitatie en er toch vanaf zagen. Geloven de banken er niet in? Zakt de reizigersmarkt in? Is de Duitse luchthaven Münster-Osnabrück (FMO) op zestig kilometer een te grote bedreiging? Tegenstanders stellen de vraag waarom niet meteen de stekker uit dit onzalige geld slurpende plan wordt getrokken.

Luchtvaarteconoom Hans Heerkens van Universiteit Twente volgt het luchthavendebat met gemengde gevoelens. Hij waarschuwde in 2009 dat de economische haalbaarheid van een burgerluchthaven met 2,4 miljoen passagiers ¿ waar toen mee werd gerekend ¿ gering was. Tot zijn verrassing werd hij omarmd door tegenstanders. "Terwijl ik pro-luchtvaart ben", zegt hij nu. Maar niemand maalde daar destijds om tijdens publieksacties in 2009.

De reden om een nieuw vliegveld te willen is niet de enorme vliegbehoefte in Twente en omgeving, maar de politieke wil om in Twente arbeidsplaatsen en economische aantrekkingskracht te houden. Identiteit voedt die wil. Achterstelling verbroedert de Tukkers. Onderling mag er traditionele rivaliteit zijn tussen arbeiders en hoge heren, steile protestanten en blije rooms-katholieken, rijke dorpen en arme steden, Twente laat zich niet zomaar door het Rijk werk en welvaart afpakken.

De jaren na 2000 waren de schijnwerpers op Enschede gericht vanwege de vuurwerkramp. Toenmalig burgemeester Jan Mans maakte in 2003 gebruik van dat momentum toen minister Henk Kamp (VVD) van defensie de sluiting van een rijtje legerbases aankondigde, waaronder 'Twenthe'. Het nieuws kwam aan als een dreun. Kamp, een geboren Tukker, was in juni 2003 een van de 200.000 bezoekers van de open dag op de luchtmachtbasis in Enschede. Daags erna liet hij zich via Radio 1 ontvallen dat sluiting dreigde.

Mans begon met de provincie Overijssel een Haagse lobby om de basis, inclusief het stadsvliegveld Enschede Airport Twente (EAT), te redden. Het parlement dacht er anders over. In plaats van de gehoopte compensatiemiljoenen kreeg Enschede een dienstencentrum van defensie. Lang niet genoeg om het verlies van duizend directe en veel indirecte banen te compenseren. In 2004 werd het F16-squadron 315 opgedoekt; in 2005 verhuisde squadron 313 naar Volkel.

Dat kon Enschede niet op zich laten zitten. In de stad is de werkloosheid altijd hoog. Momenteel is 14 procent werkloos. Een oud warenhuis is omgebouwd om alle werkzoekenden te kunnen ontvangen. Naast het stadsbestuur begon het Twentse bedrijfsleven een lobby om EAT hoe dan ook geopend te houden. EAT was net geprivatiseerd, mede op kosten van de Tukkers.

Het Rijk stopte in 2001 met het subsidiëren van het stadsvliegveld. Enschede leidde de privatisering en vroeg buurgemeenten een bijdrage: steden als Almelo, Hengelo en Oldenzaal een euro per inwoner; dorpen een halve euro. Drie zakenpartijen, waaronder reisorganisatie OAD, stapten in de exploitatie voor zakelijke vluchten en charters. Deze privatiseringsoperatie werd in 2003 afgerond.

Als op 13 december 2007 bij de laatste plechtigheid op de basis het Wilhelmus en The Last Post klinken, gaan de gedachten terug naar de economische crisis van 2003 die deze bezuiniging nodig maakte. Het Rijk, Overijssel en Enschede waagden een doorstart van EAT, maar de aanbesteding mislukte in 2008. Daarop openbaarde zich de kredietcrisis. Minister Wouter Bos (PvdA) van financiën, verantwoordelijk voor rijksbezit, stopte abrupt verdere plannen.

Het regionale debat over het vliegveld raakte in een stroomversnelling waarbij voor- en tegenstanders razendsnel uit elkaar groeiden. In 2004 hadden Twentse GroenLinks-afdelingen en de Statenfractie al het alternatieve landschapsplan Twent(h)e Park ontwikkeld voor de basis: zonder luchtvaart en met recreatieterreinen, vakantiehuisjes, hergebruikte hangars, natuur, woningbouw en veel landgoederen. GroenLinks wilde het debat verbreden.

Burgerorganisaties namen de handschoen op, zoals stichting Alternatieven Vliegveld Twente met als spreekbuis cabaretier Herman Finkers. In 2007 verscheen het plan 'De Twentse Basis'. Het lommerrijke gebied kon prima benut worden door de medische, zorg- en welzijnsinstellingen. Na de mislukte vliegveldaanbesteding in 2008 maakten Enschede en Overijssel nieuwe ruimtelijke plannen voor de basis. De Twentse Basis evolueerde in plan A.

Hoe hartstochtelijk voor plan A werd gedemonstreerd, zelfs met Duitse burgemeesters erbij uit de grensgemeenten, het werd plan B: gebiedsontwikkeling inclusief een compact regiovliegveld dat als vliegwiel werkgelegenheid moest genereren. Met de zegen van het kabinet. Exploitatie zonder belastinggeld, eisten voorstanders CDA en VVD in de Staten. Maar hun medecoalitiepartner PvdA zat ermee in de maag. Uit de Twentse steden klonken botsende PvdA-geluiden. Hengelo en Oldenzaal drongen keer op keer aan: jaarlijks 550.000 passagiers is de limiet.

Die spanning ontlaadde eind 2009 in een coalitiecrisis. De PvdA kon niet instemmen met de grootte en realiteitszin van de luchthavenplannen en kreeg een beetje zijn zin: de geluidszone van het vliegveld werd verkleind, zodat er niet langer 2,4 miljoen passagiers maar 1,2 miljoen konden worden verwerkt. Het CDA liet besluiten 'de groenste luchthaven van Europa' te willen. De leidde tot een duurzaamheidscriterium in de huidige mislukte aanbesteding.

De politieke stemming in de Staten was bedorven. Nadat de coalitiecrisis in 2010 was gelijmd, bleef de PvdA verdeeld stemmen over de luchthaven. Na de verkiezingen in 2011 ruilden CDA en VVD na een halve eeuw driepartijenbestuur de PvdA in voor ChristenUnie en SGP, voorheen vliegveldtegenstanders vanwege het milieu (CU) en aantasting van de zondagsrust (SGP). Overijssel en Enschede hadden inmiddels voor 29,8 miljoen euro de basis overgenomen van het Rijk.

Partijlijnen en unanimiteit gaan voor het vliegveld niet op. Was de ChristenUnie in de Staten tegen de luchthaven, totdat een meerderheid anders besloot, in de raad van Enschede is de CU-fractie voor. GroenLinks mocht tot 2010 Enschede meebesturen, inclusief een voorbehoud voor het vliegveld. De PvdA blijft vanuit de oppositie argwanend in de Staten. Het onderwerp blijft jeuken.

Met de oprichting van ADT Twente in 2010 kwam de plannenmakerij op wat afstand te staan. De politieke discussie verplaatste zich naar het aanbestedingsplan, waarin stond dat kandidaat-exploitanten een duurzame burgerluchthaven moeten ontwikkelen en dat kandidaten die niet of nauwelijks op zondag laten vliegen een streepje voor krijgen: een wens vanuit het Twentse SGP-bolwerk Rijssen.

Ook de financiën kregen politieke aandacht. De begrote verkoopopbrengsten van grond voor woningbouw moesten fors worden afgewaardeerd. Een financieel voorstel om de exploitant eerst weinig te laten betalen voor het luchthavengebruik en later meer, leidde tot vragen aan de Europese Commissie. Er is nog geen antwoord binnen. De meest effectieve tegenstand komt momenteel van buiten de politiek en heet VOLT Twente.

De achterban van deze omwonendenvereniging bestaat uit groepen en verenigingen die opkomen voor leefbaarheid, natuur en landschap. Ook Natuurmonumenten strijdt tegen het vliegveld. Nol Graas, VOLT-voorzitter, vindt het streven van Enschede en Overijssel naar arbeidsplaatsen door de herontwikkeling van 'Twenthe' een legitiem doel. "Maar kies dan niet voor een luchthaven."

Dezer dagen viert VOLT successen. De vereniging maakte bezwaar tegen de toestemming die Defensie nog steeds verleent aan vliegclubs om de F16-basis als vliegveld te gebruiken. Dat terwijl de luchtmacht al jaren is vertrokken. Rechtbank Almelo gaf VOLT gelijk: de Twentse luchtvaart is begin november 2013 voorbij.

Een ander succesje is dat VOLT via de rechter ADT heeft verplicht de namen van de drie kandidaat-exploitanten openbaar te maken. Dat is nog niet gebeurd. Graas, ziet dat politici de werkelijkheid steeds plooien naar hun politieke droomwens: een luchthaven. "De politiek riep steeds: we laten de exploitatie aan de markt over", zegt hij. "Nu heeft de markt gesproken." Maar of de politiek er de stekker uittrekt, betwijfelt hij.

Heerkens denkt dat een burgervliegveld niet de gehoopte hoeveelheid banen zou opleveren: eerder 800 dan 2700. "Van de politiek heb ik nooit een goede reactie gehad op onze argumenten. Ik ben blij dat de aanbesteding is mislukt." Meer brood ziet hij in een heropende vliegbasis Twenthe. "Breng de vliegbasis Eindhoven naar Enschede", oppert hij en wijst erop dat het vliegveld in Eindhoven, de gastgebruiker, de eigenlijke militaire basis overvleugelt.

Afscheid van de luchthaven zou zwaar vallen in Twente. Van de jumbojetwaardige startbaan (3000 meter) kunnen andere regioluchthavens slechts dromen. Het is de vraag of bestuurders in Enschede en Provinciale Staten de tijd rijp achten voor wat in hun beleving kapitaalvernietiging is. De leidende politieke emotie in Twente blijft dat het Rijk rijksdiensten en banen weghaalt. Dat vorige maand de bezuiniging op Rijksmuseum Twenthe op het nippertje werd teruggedraaid, maakt de Tukkers alleen maar alerter.

Rijk wacht af
Staatssecretaris Wilma Mansveld (PvdA) wil de verkoop van Vliegbasis Twenthe aan Overijssel en Enschede niet terugdraaien na de mislukte aanbesteding. Daarop drong GroenLinks in de Tweede Kamer aan. In februari presenteert gebiedsontwikkelaar ADT Twente een aanbestedingsanalyse en toekomstscenario's. Daarin zou ruimte kunnen zijn voor alleen recreatieve of geen luchtvaart, schrijft Mansveld de Tweede Kamer. Ze wil zich niet mengen in de huidige regiodiscussie. Pas daarna treedt ze in overleg. Het Rijk beoordeelde in 2009 Luchthaven Twente van nationaal belang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden