Luchthaven Schiphol ligt permanent in de clinch met vogels

SCHIPHOL - Kievit-1, de forse four wheel drive van de Vogelwacht, komt abrupt tot stilstand. “Kijk, een grutto”, wijst vogelwacht Jos Turk naast de taxibaan. Hij laat de vogel ongemoeid, want het dier kan in z'n eentje geen kwaad voor de vertrekkende vliegtuigen.

Bij grotere aantallen en grotere vogels moeten Turk en zijn collega's wel in actie komen. Ze putten uit een uitgebreid arsenaal 'verjagingsmiddelen', zoals een alarmpistool, lichtkogels in verschillende maten en een geluidsinstallatie die angstkreten van vogels laat horen. Het geluid gaat door merg en been en dat is ook de bedoeling. Vogels moeten uit de buurt blijven van het vliegverkeer. Ze kunnen voor enorme risico's en schade zorgen, vooral bij het opstijgen van een vliegtuig. Dan is de zuigkracht van (straal)motoren maximaal. Een zwerm meeuwen of kieviten in een motor en de ellende is niet te overzien. Daarom is de Vogelwacht permanent bezig om vogels te verjagen of - als het om heel grote aantallen gaat - op één punt te concentreren waar ze geen gevaar vormen.

Calamiteiten door vogelaanvaringen hebben zich op Schiphol nooit voorgedaan. Het gaat niettemin wel eens mis, zoals eind 1992 met een Mitsubishi propjet van Rijnmond Air Services. Het toestel kwam bij de landing in een zwerm kieviten terecht. Het luchttaxi-bedrijf heeft vanwege een kapotte motor een schadeclaim van 300 000 gulden tegen Schiphol ingediend, die de luchthaven heeft afgewezen omdat er sprake zou zijn geweest van overmacht. Rijnmond Air Services bekijkt nu of het in een civiele procedure kans maakt de claim toegewezen te krijgen. De luchthaven heeft zich eerder met succes tegen een vergelijkbare claim van Martinair verweerd. In het onderzoek naar het neerstorten van de El Al-Boeing op de Bijlmer is ook gekeken naar de mogelijkheid dat een vogelaanvaring de ramp mede heeft veroorzaakt. Er werden resten van een duif aangetroffen, maar een oorzakelijk verband is niet aangetoond.

Moeilijk jaar

Het afgelopen jaar was 'verschrikkelijk moeilijk', vertelt vogelwacht Turk terwijl hij de gele jeep over het luchthaventerrein stuurt. Een KLM-jumbo maakt op pakweg 150 meter afstand luidruchtig vaart om op te stijgen. De Vogelwacht mag als een van de weinigen overal komen op het 1800 hectare grote terrein, zonodig in overleg met de verkeerstoren. “Als het niet echt nodig is om op de baan te komen, rijden we om.”

Door de extreem lange droogte van afgelopen zomer is het lange gras op veel plaatsen afgestorven. Het speciaal voor Schiphol ontwikkelde gras speelt naast de Vogelwacht een belangrijke rol bij het weren van vogels. Door het minstens 15 cm lang te houden, blijven meeuwen en kieviten (de belangrijkste plaaggeesten) goeddeels weg.

Die aanpak faalde gedeeltelijk door de droogte van afgelopen zomer en de lange vorstperiode. Ten opzichte van 1994 is het aantal incidenten met zo'n 90 procent gestegen tot 190 en het aantal vogels dat daarbij dood is aangetroffen nagenoeg verdubbeld naar 371. De aanvarings-hitlijst van Schiphol in 1995: 102 kieviten, 76 spreeuwen, 70 meeuwen, 36 torenvalken, vijftien fazanten, vijftien reigers, veertien patrijzen, twaalf buizerds, acht duiven, zes bruine kiekendieven, één kraai, één wilde eend en één ekster. Onder 'incidenten' verstaat de luchthaven de keren dat dode vogels of delen daarvan langs de start- en landingsbanen zijn gevonden.

Nog geen 400 vogels op een totaal geteld aantal van 32 500 lijkt te verwaarlozen. Niet in de ogen van Koos Noordeloos, hoofd airside operations op Schiphol. “Wij mikken op vier aanvaringen per 10 000 starts en landingen. Over 1995 komen we uit op 6,4 per 10 000, terwijl het een jaar eerder nog 3,3 was.” De spectaculaire stijging geeft aan dat de luchthaven betrekkelijk machteloos staat tegenover natuurverschijnselen. Hoe het dit jaar zal gaan, valt niet te voorspellen. Het afgestorven gras is opnieuw ingezaaid en is op de meeste velden goed aangeslagen. “Zo ontstaat weer een dikke begroeiing waarin kieviten en meeuwen moeilijk voedsel kunnen vinden”, hoopt Turk.

Het graslandbeheer op Schiphol is niet onomstreden. Milieu- en vogelwerkgroepen wijzen erop dat roofvogels en uilen juist worden aangetrokken door deze aanpak. Normaal gesproken vangen kieviten en meeuwen veel insecten, maar deze vogels blijven vanwege het lange gras weg. Roofvogels en uilen daarentegen trekken zich niets van het gras aan. “Schiphol lokt eerst vogels aan en schiet ze dan vervolgens af. Een moeilijk te accepteren zaak”, stellen ecoloog Martin Melchers en hoofdboswachter Remco Daalder in een boek over de vogels van Amsterdam. Zij bepleiten onderzoek naar andere methoden om vogels te weren, zoals het uitzetten van vossen. Gebleken is dat vossen broedvogels in open grasland weghouden. Een andere mogelijkheid zou het laten verarmen van grond langs de banen zijn. Daarmee heeft de luchtmacht goede ervaringen opgedaan.

Lichtkogel

Vanaf zijn bestuurdersstoel schiet Turk een grote lichtkogel af, met één oor dichtgedrukt tegen de harde knal. De lichtkogel ontploft boven het veld, een paar vogels vliegen verschrikt weg. In de herfst en winter, als de vogels trekken, is het pas écht druk. Turk en zijn negen collega's hebben vorig jaar in totaal 5000 grote en 14 000 kleine lichtkogels afgevuurd. Dat zijn er zo'n 6000 meer dan in 1994.

Hoeveel kogels Schiphol-jager Arie Klaver vorig jaar heeft afgevuurd, vermeldt het jaarverslag van de Werkgroep preventie vogelaanvaringen niet. Wel dat hij en drie andere jagers bij elkaar 732 vogels hebben geschoten, waaronder 157 reigers en 116 fazanten. Het schieten van vogels is het laatste middel. De reigers komen af op de muizen in het veld en zijn met angstkreten of lichtkogels niet weg te jagen. “Maar we doen het zo min mogelijk, omdat schieten een averechts effect kan hebben. Als je de standvogels afschiet, komen er jongere en onervaren vogels voor in de plaats, waar de vliegtuigen veel meer last van hebben.”

Vogelwerkgroepen hebben moeite met het afschot, ook al omdat Schiphol als enige alle vogels op zijn terrein mag doodschieten als ze het vliegverkeer in gevaar brengen, ook beschermde soorten. “Schiphol is wat de jacht betreft een staat in de staat”, luidt de kritiek. Het contact met de luchthaven verloopt sowieso nogal moeizaam, meldt Wim van der Schot van de Stichting samenwerkende vogelwerkgroepen Noord-Holland (SSVN). “Zo hebben we voorgesteld om eerst eens wetenschappelijk onderzoek naar de blauwe reiger op Schiphol te doen. Dat gebeurt dan hap-snap en ondertussen gaan ze gewoon door met schieten. Ook met andere vogelsparende ideeën (onderzoek naar de verblijfplaats van kraaien en roofvogels en naar het onderzoeken van vogelresten op vliegtuigen) vindt de SSVN volgens Van der Schot weinig gehoor bij de luchthaven. “Ik heb niet de indruk dat we er écht een vinger achter krijgen.” Hoofd Airside operations Koos Noordeloos stelt op zijn beurt dat milieu- en vogelwerkgroepen vooralsnog ook niet erg happig zijn om met de luchthaven in overleg te treden, ook uit angst om medeverantwoordelijk te worden gesteld voor afschot en veiligheid.

Noordeloos en Turk staan open voor suggesties, maar verhelen niet dat de veiligheid van het vliegverkeer voor alles gaat. Is die te combineren met milieubelangen, prima, maar aan de veiligheid wordt geen concessie gedaan. Vogelwacht Turk: “Elk goed onderbouwd idee wordt serieus bekeken. Maar tot nu toe hebben we geen betere middelen kunnen vinden dan we al gebruiken. Er is geprobeerd om kieviten met een valk te verjagen. Dat deed-ie één keer en daarna was het afgelopen. In Israël hebben ze met een modelvliegtuig langs de baan gevlogen, dat hielp ook niet. (Lachend) Als ik het wist, kon ik stil gaan leven.” Dat is overigens de vraag, gezien het plezier dat Turk al elf jaar in zijn ongewone werk heeft. Naar eigen zeggen 'een vogelfreak' heeft hij er geen moeite mee om vogels te verjagen. “Hier word ik betaald om het aantal aanvaringen zo laag mogelijk te houden. Als ik straks op vakantie ga, lig ik op een duintop met een verrekijker naar de vogels te kijken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden