Lübeck, stad van Mann, Grass en Brandt

Ooit was Lübeck de koningin van de Hanzesteden. Tegenwoordig de stad van bakstenen kerken en terrassen aan de Trave. En natuurlijk van de drie Nobelprijswinnaars Thomas Mann, Willy Brandt en Günter Grass.

"Moin." Gids Jan Kruijswijk begroet op deze rustige zondagmorgen een voorbijganger, die met 'moin' teruggroet. Hier in Lübeck is dit de standaardbegroeting en betekent oorspronkelijk zoiets als mooi.

Onze landgenoot werd 25 jaar geleden niet alleen verliefd op zijn Duitse vrouw Dorit maar ook op de voormalige Hanzestad aan de Oostzee. Hij vroeg bij zijn werkgever in Zoetermeer overplaatsing aan en is niet meer weggegaan. Inmiddels is hij volledig ingeburgerd en geeft sinds zijn pensionering rondleidingen door de prachtige binnenstad van Lübeck. Want ondanks de geallieerde brandbommen, waar ook Lübeck in 1942 niet aan ontkwam, staan er tussen de minder fraaie nieuwbouw nog veel historische gebouwen.

Het centrum van Lübeck ligt op een eiland in de deels gekanaliseerde Trave, die even verder bij Travemünde de Oostzee bereikt. "Een ideale plaats voor een handelsnederzetting, die goed te verdedigen was", vertelt onze gids. Lübeck lag bovendien gunstig ten opzichte van Scandinavië en Midden- en Zuid-Europa, waardoor het de koningin van de Hanzesteden werd. Elke drie jaar kwamen in Lübeck vertegenwoordigers van de Hanzesteden bij elkaar, voor het laatst in 1669. Toen werd het verbond van Hanzesteden ontbonden. Dit voorjaar werd in Lübeck een gloednieuw Hanzemuseum geopend, dat de geschiedenis van zeshonderd jaar Europese Hanzesteden behandelt - ook de Nederlandse komen aan bod.

Kruiswijk voert ons door de stad en vertelt over de drie heuvels waarop Lübeck is gebouwd. Dat er in het centrum een hoge kerkdichtheid is, hadden we zelf al gezien, maar de gids weet van alle negen kerken de opdrachtgever en bouwperiode. Het was een voortdurende wedstrijd om de afmetingen. De Marienkirche (hoek Mengstrasse/Breite Strasse) heeft de hoogste torens: 125 meter. De Dom (Mühlendamm), gebouwd in de twaalfde eeuw en daarmee waarschijnlijk de oudste kerk in Lübeck, is met 130 meter de langste kerk.

Vlakbij de Dom slaan we richting de Trave een steegje in en bevinden ons plotseling in een wirwar van schattige hofjes. Alsof je in de achtertuinen van de bewoners bent, zo verstopt liggen ze. De Lübeckers zelf lijken de nieuwsgierige blikken normaal te vinden en begroeten ons nog maar eens met 'moin'. Hier staan ook nog enkele van de tweehonderd gaslantaarns die Lübeck rijk is.

Bij de Trave zijn de sporen uit de Hanzetijd goed zichtbaar. Aan de kade staan de dieprode, stenen pakhuizen, die deels voor de opslag van het kostbare zout uit Lüneburg dienst deden. "Men is in Lübeck al heel vroeg begonnen met baksteen. Er was hier geen zand- of kalksteen in de buurt, maar wel enorm veel klei. De houten huizen vlogen heel snel in brand en dus werd het gebruik van steen verplicht gesteld. Vandaar dat je hier overal bakstenen huizen en gebouwen ziet." Onze begeleider wijst ons op zwarte, geglazuurde bakstenen die in sommige gevels zijn verwerkt. Een teken van rijkdom. Toen de houten huizen uit de gratie raakten en iedereen in een huis van steen woonde, hadden de welgestelden behoefte zich op een andere manier te onderscheiden. De geglazuurde bakstenen waren ingewikkeld om te produceren en daarmee erg kostbaar.

Even verderop, waar de kade An der Untertrave heet, staan enkele pakhuizen die in de negentiende eeuw eigendom waren van de firma Mann. De opkomst en ondergang van dit familiebedrijf heeft Thomas Mann, een nazaat, verwerkt in zijn roman 'Buddenbrooks', waarvoor hij in 1929 de Nobelprijs voor de literatuur ontving.

Aan de Mengstrasse 4 staat het huis van de grootouders van Thomas Mann; hier

kwam de familie Buddenbrook uit het boek geregeld bij elkaar. Tegenwoordig is het Buddenbrookhaus er gevestigd. Voor de Mann-liefhebbers een niet te missen museum met veel achtergrondinformatie over de schrijver. Dat eigenlijk alleen de voorgevel nog uit de Mann-tijd stamt - de rest van het gebouw werd in de oorlog beschadigd - doet daar weinig afbreuk aan.

Tijdens het marsepein eten bij Niederegger, een van de culinaire tradities in Lübeck, horen we andere wetenswaardigheden. Zo heeft Lübeck een band met nog twee Nobelprijs-winnaars. Willy Brandt (Nobelprijs voor de vrede, 1971) is in Lübeck geboren en opgegroeid. En Günter Grass - overleden 13 april dit jaar - (Nobelprijs voor de literatuur, 1999) bracht de laatste twintig jaar van zijn leven net buiten Lübeck door.

Als we 's middags nog het Günter Grass-Haus (Glockengiesserstrasse 21) bezoeken, zijn we aangenaam verrast. Natuurlijk is er ruim aandacht voor zijn schrijverschap, maar daarnaast komt ook de veelzijdigheid en maatschappelijke betrokkenheid van Grass aan de orde.

's Avonds lopen we nog even naar de Holstentor. Vroeger de belangrijkste stadspoort, nu ongetwijfeld het meest gefotografeerde gebouw van Lübeck. Hij staat scheef, en niet zo'n beetje ook. Toch stemde in 1855 de kleinst mogelijke meerderheid van de stadssenaat voor het behoud van het laatgotische bouwwerk uit de vijftiende eeuw (1464-1478). Gelukkig maar. Het biedt niet alleen onderdak aan het gelijknamige museum, het is ook hét beeldmerk van Lübeck geworden. De ondergaande zon geeft de stadspoort een bijzondere, warme gloed. "Mooi", mompelen we. "Moin", zegt een man die ons op dat moment passeert.

Lübeck

Lübeck ligt op 500 km van Utrecht. Overdag is er veel levendigheid, 's avonds is de binnenstad zo goed als uitgestorven. Er is een keur aan musea, waarvan het Willy-Brandt-Haus (Königstrasse 21) en het gloednieuwe Hanzemuseum (An der Untertrave 1) echte aanraders zijn. Meer informatie: luebeck-marketing.de.

De Buddenbrooks

De roman 'De Buddenbrooks' werd in Lübeck niet meteen met gejuich ontvangen. Een aantal gegoede families komt er, weliswaar onder gefingeerde namen, prominent en niet altijd positief in voor. Behalve het Buddenbrookhaus en de pakhuizen zijn er nog meer gebouwen die herinneren aan schrijver Thomas Mann. Tegenover het Buddenbrookhaus staat de imposante Marienkirche, waar Mann gedoopt is. Sober interieur, maar een prachtige plafondconstructie. Het geboortehuis (Breite Strasse 36-40) bestaat niet meer; op deze plaats staat tegenwoordig een bankgebouw. Zijn school, het Katharineum aan de Königstrasse, is wel een gymnasium gebleven.

Twintig kilometer noordelijk van Lübeck ligt Travemünde. Hier ging de familie Mann baden. Ook in 'Buddenbrooks' komt Travemünde regelmatig voor. Het is nog steeds een idyllische badplaats met een statige boulevard en gelukkig weinig hoogbouw. Richting Timmendorfer Strand loopt een heerlijk fietspad boven de steile krijtrotsen.

Dit jaar worden vier Thomas Mann-jubilea gevierd. Het is 140 jaar geleden dat de schrijver is geboren, zestig jaar geleden was hij voor het laatst in Lübeck. In datzelfde jaar overleed hij. En vijftig jaar geleden werd de Duitse Thomas-Mann-Gesellschaft opgericht. Voor informatie over de jubileumactiviteiten: buddenbrookhaus.de en thomas-mann-gesellschaft.de.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden