Review

Lourdes, triompf van een tegencultuur

Het begon allemaal op 11 februari 1858. Die dag kreeg de veertienjarige Marie-Bernarde Soubirous, toen ze in een grot hout sprokkelde, een wonderlijke verschijning. Een in het wit gekleed meisje lachte haar vriendelijk toe en leek haar te wenken. In vijf maanden tijd volgden nog zeventien verschijningen. Daarmee was de basis gelegd voor wat het grootste bedevaartsoord van het katholicisme zou worden: Lourdes, tegenwoordig goed voor vijf miljoen bedevaartgangers per jaar.

Bernadette kwam uit een straatarm gezin. Ze was astmatisch en zwak, kon lezen noch schrijven, sprak alleen dialect, verstond geen Frans. Ze was vroom en aanbad, zoals vele kinderen in de Pyreneeën, de maagd Maria. Van godsdienst wist ze weinig meer af dan het onzevader en het weesgegroet.

Bernadette's zus verklapte het eerste visioen aan hun ouders. Bernadette kreeg een draai om de oren en mocht niet meer naar de grot. Ze keerde toch terug, vergezeld van een tiental kinderen. Het meisje verscheen opnieuw. Het nieuws verspreidde zich als een lopend vuurtje. Sommigen dachten aan een spook, anderen waren ervan overtuigd dat het om de Maagd ging. Toen Bernadette bij de negende verschijning een bron ontdekte en van het brakke water dronk, was er geen houden meer aan. De eerste flessen water werden gevuld, wonderen konden niet uitblijven.

Bij het dertiende visioen sprak de verschijning voor het eerst. Ze vroeg om een processie naar de grot en een kapel. Bij een volgende ontmoeting vroeg Bernadette haar wie ze was. Na enig aandringen antwoordde het meisje in het dialect van de streek dat ze de Onbevlekte Ontvangenis was. De bevolking bracht geschenken en bouwde een kapel. Er kwam een ware zienersgolf op gang, velen geraakten in extase.

De plaatselijke overheden, ook de kerkelijke, reageerden ongelovig en krampachtig. Ze wilden de massahysterie indijken. Bernadette werd onder druk gezet, maar bleef bij haar verklaringen. De grot werd afgesloten, geschenken weggehaald, de kapel gesloten, mensen werden voor het gerecht gedaagd wegens het verspreiden van valse geruchten. De Lourdenaren pikten dit niet, ze voelden zich gekrenkt in hun religieus gevoel. Enkele katholieke notabelen sprongen hen bij, invloedrijke Parijzenaars kozen hun kant. Louis Veuillot, een machtig katholiek activist, kwam naar Lourdes, klom over de versperring, bad in de grot en nam het in zijn krant voor ze op. Lourdes verwierf nationale bekendheid. In 1862 al erkende de Kerk de verschijningen.

Bernadette werd vereerd als een heilige, maar de Kerk zag in haar een gevaarlijke rivale. Zieneressen die niet in goede banen geleid worden, kunnen afdwalen en anderen meeslepen. Bernadette leidde te veel aandacht af van het heiligdom en de Maagd. In 1866 werd ze overgebracht naar een afgelegen klooster. Tot haar dood stond ze er onder permanent toezicht. De Kerk deed er alles aan om haar nederig te houden, wat niet zelden gepaard ging met vernederingen. Op vijfendertigjarige leeftijd overleed ze aan tuberculose, de volledige aflaat die Pius IX haar gegeven had in de handen geklemd.

Bernadette's visioenen waren niet echt uitzonderlijk. De Maagd verscheen al eeuwenlang aan eenvoudige, ongeletterde meisjes in afgelegen bergstreken. Aan wonderbronnen was al evenmin gebrek. Het miraculeuze sloot ook goed aan bij het volksgeloof in magische krachten, feeën en demonen. In de negentiende eeuw was het aantal verschijningen, samen met de Mariaverering, gestaag toegenomen.

Wel uitzonderlijk was dat Bernadette geen Madonna met kind zag maar een meisje van haar leeftijd. De Kerk wou dat ze dat herriep, maar Bernadette bleef bij haar voorstelling. Een andere afwijking van het normale patroon was van groter belang: de verschijning noemde zichzelf de Onbevlekte Ontvangenis, de naam van het dogma dat drie jaar voordien was uitgevaardigd door Pius IX. Deze paus had zich, nadat hij in 1848 door de revolutie uit Rome was verdreven, toegelegd op de strijd tegen republiek, moderniteit en vooruitgang. De verheerlijking van Maria en pausdom (in 1870 volgde de pauselijke onfeilbaarheid) als tegenwicht tegen socialisme, communisme, toenemende ongelovigheid en scepsis. Geloof in het tegen- of bovennatuurlijke, aseksuele voortplanting bijvoorbeeld, als antwoord op het secularisme. Bernadette's visioen kwam als van de hemel gezonden. "Maria verscheen om het dogma te bekrachtigen", luidt het meer dan honderd jaar later nog.

De wonderbaarlijke verschijningen en genezingen werden ingepast in de reactie tegen de opmars van rationalisme en vooruitgangsgeloof. Alleen het ware geloof, dat in God, kon redding brengen. Tegen alle rede in, als een daad van blind geloof, ondernamen zwaar zieke mensen de toen bijzonder zware tocht naar Lourdes. Ze baadden in het vieze, brakke water, vol verband, etter en bloed. In wonderverhalen uit die tijd wordt fel uitgehaald naar de moderne geneeskunde en haar falen. Sterk benadrukt wordt dat men tegen ieder medisch advies in handelde. Het geloof geneest en brengt redding, niet de wetenschap.

Ook gezonde bedevaartgangers deelden in dit dolorisme, de verheerlijking van pijn, lijden en ziekte. Sommigen dronken met opzet water uit de bassins vol ziektekiemen. Ze aten korsten van melaatsen, zogen etter uit wonden van stervenden. Heilig voedsel, heerlijke gerechten, de pijn der verlossing! De kracht van het geloof tegen de wetenschap van Pasteur.

Begin jaren zeventig, na de nederlaag in de Frans-Duitse Oorlog en de Parijse Commune, kreeg de Restauratie weer wind in de zeilen. Een jaarlijkse nationale bedevaart naar Lourdes leek een goed middel om het verbond tussen monarchie en katholicisme te bezegelen. Boete doen en berouw tonen om de monarchie te herstellen. Frankrijk terug aan Maria wijden.

Lourdes, dat in een mum van tijd was uitgegroeid tot een nationaal bedevaartsoord, werd het centrum van de katholieke tegencultuur die Frankrijk wou zuiveren van republikeinen, vrijmetselaars en joden. Een fel antisemitische beweging die zich niet onbetuigd liet in de Dreyfus- affaire.

Rond de eeuwwisseling leek de strijd tussen republiek en monarchie, secularisme en religie gestreden. In 1905 werden kerk en staat grondwettelijk van elkaar gescheiden. Kloosterorden werden verboden, katholieke scholen gesloten, kruisbeelden verwijderd. Maar het extreem- rechtse leiderschap van de pelgrimagebeweging overleefde, Lourdes bleef een broedplaats voor extreem-rechts. Tijdens de tweede Wereldoorlog stond het symbool voor het verbond tussen Vichy-regime en katholieke Kerk. Onder Pétain, die Lourdes al in april 1941 bezocht, werden heel wat antiklerikale wetten teruggeschroefd.

Veel van het bovenstaande is terug te vinden in 'Lourdes' van Ruth Harris, een Engelse geschiedkundige. Als je tenminste volhardend genoeg bent om het bij mekaar te sprokkelen in dit vrij chaotische boek. Harris gaat invoelend te werk. Ze schaart zich onvoorwaardelijk aan de kant van miljoenen bedevaartgangsters, laat hun subjectieve ervaring boven alles gaan, schakelt haar kritische zin uit. Harris twijfelt geen seconde aan 'de overweldigende macht van het bovennatuurlijke', aan wonderen en genezingen die 'de wetenschappelijke wereld ontkennen noch verklaren kan'. Ook de verschijningen aanvaardt ze zonder meer en ze neemt er aanstoot aan dat er niet meer wonderen werden erkend door de Kerk.

Harris schetst de culturele, sociale en economische context, de armoe en ellende van de bevolking van de Pyreneeën, maar wijst ze nadrukkelijk af als mogelijke oorzaken. Ook voor het misbruik dat reactionaire krachten gemaakt hebben van het volksgeloof sluit ze de ogen. De argumenten van Lourdes-critici komen ternauwernood aan bod en worden dan terzijde geschoven als te kritisch, te weinig invoelend.

Ze vermeldt de antisemitische haatcampagnes wel, verzwijgt de banden met protofascistisch rechts niet, maar volgens haar weegt dat alles niet op tegen "de steun van de vroomheid van de armen en de hunkering van de zieken, aangetrokken door de eenvoud van Bernadette's boodschap". Harris' geschiedenis van Lourdes heeft meer van doen met getuigenisliteratuur dan met wetenschap. Het is een met historische feiten opgesmukt volksverhaal.

Harris' stijl munt niet uit door duidelijkheid. De theoretiserende stukken zijn bijzonder duister, vol miraculeuze redeneringen. In het Engels kun je het nog wel volgen, maar in de Nederlandse vertaling maken de vele fout vertaalde woorden, begrippen en gedachtegangen een en ander compleet onbegrijpelijk. Het lijkt wel het werk van een op hol geslagen vertaalsoftware.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden