Interview

Louise Korthals: 'Ik heb een truttige behoefte tot troosten'

Beeld Monique Kooijmans

De ene is geëngageerd, de andere poëtisch: cabaretière Louise Korthals is twee Korthalzen ineen. 'Ik heb een truttige behoefte tot troosten.'

Met een grote zonnebril op haar neus zit cabaretière Louise Korthals aan de Amstel. De Amsterdamse wereld trekt aan haar voorbij. Soms kust ze ouders die buggy's voortduwen, en vraagt ze hoe hun vakantie was. Mensen sjokken langs het water, blazen kringen rook uit. Anderen ploffen op kleedjes neer.

Deze wereld - die op een lome dag als deze zo onschuldig oogt - kan Korthals zowel verrassen als frustreren. Uit die betrokkenheid met de wereld om haar heen komen haar liedjes voort. Zoals deze zin, die was het resultaat van pure opwinding.

Jij mens / als je voor God speelt / als je zo graag voor God speelt / doe dan in godsnaam je best.

Korthals: "Mens! Hou toch eens op en maak het hier mooi!" Soms, zegt ze zelf, is ze schaamteloos poëtisch. Dan weer is ze die twee Korthalzen in een.

Engagement en poëzie wringen. Engagement veronderstelt een expliciete boodschap, poëzie een impliciete. Hoe verenigt u die twee uitersten?
"Dat ik dol ben op taal zorgt ervoor dat ik vaak verzand in metaforen. Dat ik denk: oooh, wat klinkt dit prachtig, en dan stop ik er vijf coupletten vol mee. Maar dan weet niemand meer waar ik het over heb. Het is schipperen. Soms komt een boodschap in beeldende taal wél mooier aan dan in directe taal. Maar je moet je durven beperken. Voor mij zijn engagement en poëzie naadloos met elkaar verweven."

Hoe dan?
"Bij alles wat ik schrijf, ligt voor mij een noodzaak. Ik put uit een waar gevoel, dat in mijn zinnen terecht komt. Maar dat spanningsveld - dat is er altijd. Soms ben ik poëtisch, maar tegelijkertijd heel alledaags. Poëzie mag geen vlucht zijn. Je mag geen metafoor inschieten omdat je eigenlijk niet weet wat je wilt zeggen."

De boodschap moet dus vooraf gaan aan de poëzie.
"Ja, precies. Ik heb een regisseuse die neerlandica is en zij bevraagt me kritisch. Allemaal leuk en aardig, zegt ze dan, maar je kunt je wegbluffen en je verschuilen achter taal. Mijn zwaktepunt is dat ik snel wollig word. Ik wil veel te veel in een liedje stoppen. Als ik niet oppas stop ik alles in diep dramatische metaforen."

Korthals moet opeens aan iets anders denken. "Mijn gedachten schieten altijd", zegt ze gebarend. "Nog even over die spanning: God zit in de details, bedenk ik me nu. Een lied wijkt af van het cliché zodra je in detail treedt. Mijn liedje 'Dorothee' is een klein portretje. Dat komt erg aan bij mensen, terwijl het heel specifiek is. Misschien is dat de uitkomst. Door niet in details te treden en poëtisch te blijven, probeer je onaantastbaar te zijn. Maar het resultaat is afstand. Je wilt het risico vermijden dat je te particulier wordt. De spanning tussen het particuliere en het universele is nog veel groter dan die tussen engagement en poëzie."

En wat heeft God trouwens met de details te maken?
"De schoonheid zit in de details. Want daar worden mensen echt geraakt. Dat wat jij denkt en voelt en om je heen ziet, is vaak universeler dan je denkt."

Toch las ik in een enkele recensie dat uw conferences soms 'open eindjes' hebben - en dat ze daarom aan kracht verliezen.
"Het is net waar mensen van houden. Ik maak de rode lijn van mijn voorstelling vaak op verschillende gevoelslagen. Dat is niet aan iedereen besteed. Ik vind het niet interessant om het gevoel van mijn publiek op punten en komma's te sturen. Dat is smaak. Vandaar die zogenaamde open eindes. Al vind ik dat persoonlijk nogal meevallen."

Het doet mij denken aan 'open plekken': het ontbreken van informatie in een literaire tekst, waardoor je de lezer niets onthoudt, maar juist bij de tekst betrekt, aanspreekt op gevoel of fantasie aanspreekt.
"Met letterlijk theater heb ik niet zoveel. Ook niet met vaag theater, laat ik daar helder over zijn. Maar ik word graag emotioneel geraakt. Met de lach of met een traan, dat maakt mij niet uit. Op de open plekken stopt het uitleggen van een situatie en dat kan mooi zijn omdat je die duiding wel kunt voelen, als het goed is."

Waarom dan toch de boodschap boven de taal?
"Ik ben betrokken bij de wereld om me heen, en daar moet ik wat over kwijt. Toen ik vorig jaar mijn tweede programma aan het schrijven was, liep ik met mijn ziel onder de arm. Ik zwierf door de stad, mijn huis was een bende - ik was inspiratieloos. Ik had mijn hele leven al in mijn eerste voorstelling gestopt, wat moest ik nog kwijt?

Toen zaten de Yezidi's vast op die berg en vervolgens stortte de MH17 neer. Het was zo'n heftige zomer. Wat doen we elkaar allemaal aan, vroeg ik me af. We kunnen naar de maan, in vredesnaam, we kunnen alle ziektes genezen. Maar we gunnen elkaar het licht in de ogen niet. Ik moest daarover schrijven. Terwijl het gevaarlijk groot is. Ik ambieer niet om te preken."

Beeld Astrid Verhoef

Toch doet u dat soms.
"Ik ben soms moraliserend ja. Wat gezegd moet, moet gezegd. Maar ik probeer het altijd met de nodige zelfrelativering te doen."

Korthals praat een tikje gefrustreerd verder: "De hele geschiedenis is een herhaling van zetten. Als er een economische crisis is, komt er culturele armoede en een bloei van populisme. Ik vind het bizar hoe mensen altijd weer dezelfde fouten maken." Ze is even stil. "Kijk, ik plaats mezelf er niet boven. Ik snap er ook de ballen van, dat is het juist."

Heeft u een woord dat uw engagement omvat?
"Ik zoek steeds de menselijke maat, hoe die verschuift met de tijd. Hoe menselijk zijn we nog als we een bom kunnen neergooien vanuit onze slaapkamer met een drone?

Wacht! Ik heb het woord! Het is ethiek! Ik ben altijd op zoek naar de ethiek!"

U wilt mensen ter verantwoording roepen. Maar hoe wilt u ze raken?
"Ik heb een truttige behoefte tot troosten. Ik zou nooit een pessimistisch programma kunnen maken. Ik heb een hekel aan cynisme, dat is zó'n slappe, zwakke levenshouding, je hebt er geen reet aan. Je hebt van die mensen die elke vorm van idealisme de grond in stampen.

Ik zal nooit vergeten dat kunstenaar Daan van Roosegaarde bij 'Zomergasten' zat. Prachtig. Hij vertelde stuiterend van enthousiasme over zijn uitvindingen. Door een knorrepot in de NRC werd hij weggezet als een huppelende kleuter met ADHD, terwijl hij zo gedreven over schoonheid praatte! Daar krijgt toch iedereen hoop van? Ik wil ook dat mensen de zaal hoopvol verlaten."

Hoe gebruikt u taal om mensen te raken?
"Het gaat niet alleen om wat je inhoudelijk zegt. Het ene woord kan niet zomaar worden vervangen door het andere woord. De sfeer rond een woord, de klank van een woord, dat maakt uit. In taal zit het hem echt in - ja, wat is dat, ik vraag het me af. Toch voel ik heel duidelijk of het wel of niet klopt. Want de taal die je gebruikt hangt samen met je denken en voelen. De enige maatstaf die je hebt in het schrijven ben je zelf. Als je een zin vindt waarvan je denkt: dit raakt mij, dan klopt die zin dus."

Maar klopt die zin ook voor anderen?
"Dat is eigenlijk niet interessant. Annie M.G. Schmidt zei dat als je het zelf grappig vindt, het dat is. Je kan niet iets gaan maken omdat je denkt dat anderen dat willen horen."

Maakt het u uit of de luisteraar uw teksten goed interpreteert?
"Alles wat ik schrijf komt voort uit een waarachtig gevoel. Dat is mijn enige houvast voor kwaliteit. Het is aan de luisteraar om te beoordelen of hij of zij er iets mee kan. Ik kan niet meer werkelijkheid beloven dan de mijne."

Is uw kunst dan niet te particulier? En dus afstandelijk?
"Hier komt taal om de hoek kijken. De een kan wel dichtbij een ander komen, de ander niet, dat hangt af van hoe goed iemand is met taal. Bij een goede dichter, schrijver of zanger gaat het er toch om dat hij de juiste woorden vindt om een emotie te duiden. Hoe zorgvuldiger en geplaatster die woorden, hoe meer je kunt raken."

Lukt dat u?
"Soms. Bijvoorbeeld bij het liedje 'Tekenen bij het kruisje', waarin ik tegen een God praat waar ik eigenlijk niet meer in geloof. Toch zoek ik die houvast bij gebrek aan alternatief. In het liedje bied ik hem een contract aan om ervoor te zorgen dat hij mijn geliefde niet vroegtijdig bij me weghaalt, omdat hij al genoeg heeft weggehaald. Mensen kwamen met tranen in hun ogen naar me toe, na de voorstelling."

Korthals denkt even na. "Dat is wat taal kan doen. Dat mensen door de manier waarop jij iets geformuleerd hebt, zich zo begrepen voelen dat ze het idee hebben dat ze alles aan je kunnen vertellen. Dat het in goede handen is. Taal is een maatstaf voor mensen om te bepalen of ze begrepen worden."

Maar niet alles is in woorden te vatten toch?
"Ik geef toe: soms wil je iets niet benoemen. Omdat het gevoel zo mooi is, zo magisch, dat je bang bent dat het verwoorden ervan ontgoochelend werkt. Dat de tovenarij eraf gaat. Maar daar moet je je juist overheen zetten. Je moet kijken of je de magie terug kunt vinden in de taal - met die magie kun je mensen raken."

Wie is Louise Korthals?

Louise Korthals (1984) studeerde sociologie. Op de Bossche kleinkunst- academie ontdekte ze schrijven als vak. In haar programma's speelt taal een hoofdrol. In 2011 won de cabaretière het Amsterdamse Kleinkunstfestival met haar korte voorstelling 'Het absolute einde'. Met haar eerste avondvullende programma 'Vlieguur' brak ze door - ze ontving de Neerlands Hoop-prijs in 2013, voor de cabaretier met het grootste toekomstperspectief.

Nu toert ze met haar tweede show, 'Zonder Voorbehoud', door het land. In 2016 verhuist ze voor twee jaar naar Londen, waar ze haar 'pen wil scherpen, muziek maken en aan mijn derde programma te werken. Wie weet komt er wel een boek.'

Liedtekst
Jij mens die ooit kwam hier in Gods paradijs en
Die vis werd en aap werd en rechtop ging staan
Jij mens die met wetenschap licht kon bewijzen
Jij mens die kwam kijken met bijna niets aan

Waarom wil je haten, verwoesten en moorden
Waarom ben jij zelf zoveel meer dan de rest?
Waarom doen jouw daden mij snakken naar woorden
Waarom is jouw wil toch zo'n bloedmanifest?

Mens! Als je voor God speelt
Als je zo graag voor God speelt
Doe dan in godsnaam je best!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden