Lossen referenda iets op?

De een, Bart Tromp, is voorstander van onze representatieve democratie. De politici zijn het probleem, niet het stelsel, zegt hij. De ander, Jouke de Vries, meent dat 'correcties' als referenda en gekozen premier nodig zijn om de band tussen elite en kiezers te herstellen.

Het probleem dat Hans Dulfer heeft met de democratie is simpel: ,,Er is geen partij die doet wat ik wil. En dat noemen ze nou democratie!''

Dit citaat van de Amsterdamse saxofonist en autohandelaar toont volgens Bart Tromp hoe lastig het verpletterende nee tegen de EU-Grondwet is te interpreteren. Onthult het dat de politiek faalt in het vertegenwoordigen van de burgers? In die visie is, na de herhaaldelijke electorale aardverschuivingen sinds de verkiezingen van 1994, deze week opnieuw de vertrouwensbreuk tussen politiek en burgers zichtbaar geworden. Tegenover de overgrote meerderheid in de Tweede Kamer vóór het EU-verdrag, staat het nee van twee van de drie Nederlanders.

De uitspraak van Dulfer laat volgens Tromp echter zien dat deze diagnose nog niet een, twee, drie is te stellen. Want wie zijn 'de' burgers precies en welke motieven hadden zij?

Tromp: ,,Dezelfde mensen die tegen een Europese superstaat zijn, willen tegelijkertijd een Europese overheid die het stierenvechten verbiedt. Dat verhaal over de politieke elite die niet luistert naar het volk is de erfenis van Fortuyn. Aan de ene kant staat de elite in Den Haag, aan de andere kant het volk dat heel wat anders vindt. Maar hét volk vindt helemaal niks. Er zijn een heleboel stukjes volk die allemaal wat anders willen. Een heleboel Hans Dulfers.''

Daarmee wil Tromp niet gezegd hebben dat de politiek en de kiezers geen probleem hebben in hun onderlinge relatie. Dat schuilt volgens hem alleen eerder in het falen van politici en politieke partijen dan in ons stelsel van vertegenwoordigende democratie. Dat biedt burgers nog altijd voldoende gelegenheid hun stem tot uitdrukking te brengen. Tromp heeft vanouds bedenkingen tegen referenda en is ronduit tegen andere stelselwijzigingen die de kiezers directe invloed geven, zoals de invoering van de gekozen minister-president. Hij ziet in de revolterende kiezers geen aanleiding om van dat standpunt terug te komen.

,,Het bestel werkt op zich goed. Het geeft de maatschappelijke onrust die er is helder weer. Stel je voor dat we hier een Brits stelsel zouden hebben gehad, met twee partijen die om en om de baas zijn. Dan was er geen referendum, geen LPF, en dus veel verborgen onrust. Het probleem zit bij politici die sinds de moord op Fortuyn nu al drie jaar paniekvoetbal spelen. Ze zijn in de war. Dit referendum is daarvan een voorbeeld. De Tweede Kamer heeft het op lichtzinnige wijze doorgedrukt, waarna zij noch de regering de kiezers heeft verteld waarover het eigenlijk ging. Dat heeft politieke ondernemers de kans gegeven er andere kwesties bij te slepen, van euro tot Turkije en stierenvechten.''

,,Mijn analyse is dat een deel van het probleem zit bij de politici. Sinds de val van de Muur volgen de grote

politieke partijen in hoofdlijnen dezelfde ideologische lijn. Nu al vijftien jaar geven ze zich over aan een neoliberaal beleid van privatisering en marktwerking, nu weer met dat zorgstelsel. Keer op keer wordt dat doorgezet, keer op keer mislukt het en keer op keer beginnen ze vrolijk opnieuw. Dat is een goed recept om

VERVOLG OP PAGINA 2

Lossen referenda iets op?

VERVOLG VAN PAGINA 1

achterdocht en wantrouwen te vestigen. Neem nou de jungle van de taxiwereld in Amsterdam. Er is nog geen minister opgestaan om te zeggen dat we fatsoenlijk openbaar vervoer in de hoofdstad moeten hebben en dat het experiment met marktwerking hier gewoon is mislukt.''

Op zich stemt Jouke de Vries in met Tromps analyse dat de consensus onder de grote politieke partijen over het beleid verstikkend werkt. Niettemin ziet hij, anders dan zijn collega, wel degelijk een verband met een disfunctionerend stelsel.

,,De band tussen de stem die de kiezer uitbrengt en het beleid is te zwak. We hebben correcties nodig op de representatieve democratie. Want nu biedt dat stelsel kiezers onvoldoende ruimte hun mening naar voren te brengen, zowel over het beleid als over de politici die het bestuur op zich nemen. In dat licht zijn een referendum, een gekozen burgemeester, een gekozen minister-president goede correcties.''

,,Er is iets wat de kanalen naar bestuur, politiek en bureaucratie verstopt. De elite van politici neemt sommige zorgen van burgers serieus, andere niet. Zelfs mevrouw Zalm heeft gezegd dat de euro alles duurder heeft gemaakt. Ook bij haar haalde Gerrit zijn statistieken uit zijn binnenzak. En overtuigde hij zijn vrouw toch niet.''

,,Net als veel collega's mist hij de antennes die goede politici nodig hebben. We zitten in een periode van verbroken evenwichten. Op zich is de vertegenwoordigende democratie een goed systeem, alleen is er door de professionalisering van politici aan de top een zelfstandige wereld ontstaan, waar niet alles uit de samenleving meer doordringt. Dat is gek. Veel politici zeggen dat ze de boodschap van 2002 hebben begrepen. Ze zijn de koffiehuizen ingegaan, de straat op. Ze zeggen de les te hebben geleerd. Toch slagen ze er maar niet in werkelijk af te tappen wat er leeft. De invoering van het referendum en de rechtstreeks gekozen premier is één van de middelen om daarin iets te veranderen.''

,,In mijn boek 'Een onderbroken evenwicht' zie ik twee scheidslijnen tussen de politieke elite en groepen kiezers. De ene is het gevolg van de etnische tegenstellingen in de samenleving. Dat blijft een moeilijk probleem. De andere komt door de oriëntatie van de elite op internationale instituties, de Europese Unie voorop. Die internationale oriëntatie wordt door de basis helemaal niet gedeeld. Dat is een groot misverstand. De elites redeneren dat de Nederlanders overal naartoe gaan en dus kosmopolitisch zijn ingesteld. Dat is helemaal niet zo. De meesten die naar Turkije vliegen willen tegelijkertijd in Nederland zijn. Ze gaan naar een vakantieresort dat Hollandpark heet, met een Nederlands sprekende reisleider die de haringkar aanwijst.''

Tromp: ,,Met dit verhaal ben ik het voor een deel wel eens. Veel politici karakteriseren veel van wat er gebeurt als een onvermijdelijk proces, waarmee ze trouwens hun eigen irrelevantie definiëren. 'Dat moet van Europa', heet het dan. Maar ik denk niet dat de politici die in 1957 hun handtekening zetten onder het Verdrag van Rome, zullen hebben geweten dat ze tekenden voor de privatisering van de waterleiding en de spoorwegen.''

,,Alleen zie ik niet dat vernieuwing van ons stelsel aan de oplossing van dit probleem zal bijdragen. Het probleem is nu eerder een teveel aan vernieuwing. Politieke partijen hebben op de verwarring van deze tijd gereageerd met een permanente vernieuwing, óók van hun volksvertegenwoordigers. Elke vier jaar een hele nieuwe lijst. Dat werkt een geweldig verlies aan politieke competentie in de hand. Daar lijden we meer onder dan onder een niet-functionerend stelsel.''

Tromp wijst op onderzoek van Arend Lijphart, een van de groten onder de Nederlandse politicologen. Lijphart, sinds de jaren zestig woonachtig in de VS, vergeleek consensusdemocratieën als de Nederlandse met de Amerikaanse democratie en andere stelsels met een direct gekozen regeringsleider. ,,Zijn conclusie was dat al die zogenaamd daadkrachtige presidentiële stelsels in werkelijkheid helemaal niet zo slagvaardig zijn, nog afgezien van hun gebrekkige democratische legitimatie. En er zijn meer studies waaruit blijkt dat onze overlegdemocratie qua effectiviteit zo gek nog niet is.''

,,Ik noem het misverstand bij de aanhangers van de gekozen regeringsleider altijd maar de Bommelgedachte. In één van de Toonder-verhalen mag heer Bommel dankzij een talisman een wens doen. Hij wil minister worden. Het volgende moment zit hij achter een groot bureau en belt met Tom Poes: 'Het regeren kan beginnen!' Zo gaat het niet. Het is de natte droom van politici dat ze niet meer met maatschappelijke, bureaucratische en bestuurlijke weerstanden te maken hebben.''

,,Van Aartsen en andere voorstanders van direct gekozen bestuurders denken dat een premier met een eigen kiezersmandaat gemakkelijker zijn zin kan doordrijven en daarom slagvaardiger optreden. Zij vergeten echter dat in zo'n stelsel ook grote aantallen verliezers zijn, die zich dan buitengesloten zullen voelen en dwars gaan liggen of een tegenkracht vormen.''

,,Daarom denk ik dat dit soort vormen van plebiscitaire democratie eerder het vliegwiel van onvrede zullen aanjagen. Kiezers zullen telkens weer in hun verwachtingen worden teleurgesteld. Het beste voorbeeld is Californië. Daar hebben de kiezers met al die referenda de bevoegdheden van zowel de vertegenwoordigende als de uitvoerende macht uiteindelijk uitgehold. En uit ontevredenheid over de machteloosheid van de politiek vragen ze vervolgens weer om nieuwe referenda. Dat is het vliegwieleffect.''

De Vries: ,,Ik ben dat niet volledig met Bart eens. Ik meen dat er wel degelijk iets schort aan de representatie van de wensen en zorgen van de kiezers in het politieke systeem. In onze geschiedenis zie je dat de elites na een periode waarin ze de revolutionaire toestand onderschatten, telkens tot systeemwijzigingen in staat waren. In 1848 voerden ze directe verkiezingen in, in 1917 het algemeen kiesrecht. Maar nu, na de revolte van 2002, zie ik die ontvankelijkheid minder. Zowel de gekozen burgemeester als het districtenstelsel is weggestemd. En de politieke elites zijn teruggevallen in de prefortuynse, ambtelijke stijl. Ze hebben Joschka Fischer nodig voor een duidelijk verhaal over de noodzaak van Europa, zelf kunnen ze dat niet. De oude compromisstijl van de pacificatiedemocratie is er weer. Ze hebben de LPF er uitgeperst en ze veronderstelden dat de rust wel weer terug was. We moeten dus zeker experimenteren met ons stelsel. Dit EU-referendum was alleen een slecht voorbeeld. Zomaar uit het niets, weinig doordacht, slecht voorbereid.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden