Losgeslagen kapitalisme

De uittocht van schrijvers en redacteuren bij uitgeverijen is niet alleen een gevolg van botsing van persoonlijkheden. De moderne, grootschalige uitgever houdt meer van geld dan van boeken.

Uitgeversland is niet meer wat het was. De liefde voor het boek dreigt het af te leggen tegen de eisen van het geld. Schrijvers en redacteuren van deze ooit zo kalme branche, die dreef op een welhaast romantische passie voor literatuur, zien deze romantiek voor hun ogen verlopen.

Grote concerns als Veen Bosch & Keuning en PCM slokken uitgeverijen op waarna onvermijdelijk de stem van de markt gaat spreken. Uitgevers krijgen te maken met winstmaximalisatie, synergie-effecten en andere goocheltrucs, bedoeld om het rendement op te krikken. Een uitgeverij moet omzet draaien en dus boeken op de markt storten, liefst zo snel mogelijk en liefst bestsellers. En daar is lang niet iedereen blij mee.

De voorbeelden van onvrede liggen de afgelopen week voor het oprapen. De traditierijke én succesvolle uitgeverij Meulenhoff verloor in één klap redacteur Tilly Hermans, die al 33 jaar bij het bedrijf werkte, en twaalf auteurs, onder wie Adriaan van Dis, Marcel Möring en Nelleke Noordervliet. Een dag later richtten Eva Cossée (ex-directeur van Ambo), haar man Christoph Buchwald en ex-Meulenhoff-redacteur Wil Hansen hun eigen, zelfstandige literaire uitgeverij op. De druk die vanuit de concerns wordt uitgeoefend en het teruglopende contact tussen redacteur en schrijver, waren voor Cossée belangrijke overwegingen om voor zichzelf te beginnen. ,,De managers stellen geen prijs op klassieken, filosofie, op alles wat geen geheide bestseller is.'' Redacteuren heten plots 'projectmanager' en moeten voor elk boek een keurig passend plaatje presenteren. ,,Voorheen financierden we het ene boek met de winst van het andere'', zegt Cossée. ,,In de concerns kan dat niet meer. Elk boek moet zichzelf kunnen bedruipen. Zo werkt het niet. Soms flopt een boek, soms is het een verrassende seller. Uitgeven vergt een persoonlijke manier van werken. Je handelt in ideeën van een ander. Wij stellen de schrijver centraal en willen intensief en zorgvuldig met hem of haar aan een boek werken.''

,,En zo hoort het!'', vindt Ton van der Worp, die bij uitgeverij Ten Have 35 jaar in het vak zat en een 'ouderwetse uitgever' was. ,,Direct contact tussen redacteur en schrijver is van eminent belang.'' Van der Worp werkte in een kleinschalige uitgeverij waarin hij als directeur rechtstreeks met de auteurs overlegde. ,,Vaak onderhielden we meer dan alleen zakelijk contact, we waren vrienden, wisselden ideeën uit en praatten over literatuur. Het is fantastisch om met mensen om te gaan die iets te melden hebben.'' Hij heeft de wereld zien veranderen; samenwerkingen, fusies, allemaal gericht op schaalvergroting om de kosten te drukken. Uitgeefgiganten met managers aan de top, economen en marketingmensen die minder geboeid waren door het boek als wel door de centen die het opbracht. Dat wekt geen verbazing. Een groot uitgeversconcern als Veen Bosch & Keuning is eigendom van een Brits beleggingsconsortium, dat ook bouwbedrijven als Gamma en Praxis bezit. Hun aandeelhouders willen resultaat zien. Ze dragen de misvatting dat een boek 'een maakbaar product' is hoog in het vaandel. Van der Worp: ,,Overdreven gesteld wilden ze het liefst een boek van 180 pagina's voor precies 30 000 mensen. Alle onberekenbare zaken elimineren. On-moge-lijk. Een boek is geen pot pindakaas, waarvan je vraag en aanbod kunt vaststellen. Het is een geestes-produkt. Uitgevers doen hun best de behoefte zo goed mogelijk in te schatten, maar je weet nooit zeker dat iemand erop zit te wachten. Daarin verschilt het boekenvak essentieel van de voedselindustrie.''

Een boek op bestelling, zo extreem maakte Laurens van Krevelen het nooit mee. Hij werkte sinds 1972 bij uitgeverij Meulenhoff, schopte het tot de directie van Meulenhoff en Co (waarvan het huidige PCM algemene boeken een afsplitsing is) maar verliet de tent vorig jaar oktober teleurgesteld over de uitgestippelde route. ,,De wijze waarop op dit moment veranderingen worden doorgevoerd, is verkeerd. Neem de internetinspanningen van PCM. Elke kenner zei: dat kan nooit goed gaan. Dat kostte miljoenen. Bij de boekendivisie zie je nu hetzelfde gebeuren. Vakmensen zeggen: dat is dom, dit gaat verkeerd. Maar PCM verschuilt zich graag achter de ontwikkelingen in de wereld: hoog rendement.'' Door die absurd hoge eisen en omdat ze niet gekend worden in de koers die Meulenhoff vaart, vertrokken de Meulenhoff-auteurs. ,,Stel: PCM koopt die auteurs van Meulenhoff terug. Wat denk je dat dat kost? Aan de top horen wijze mensen te zitten met verstand van boeken, die weten wat wel en niet kan. Daar zitten nu ideologen van het kapitalisme. Vervuld van een marktdenken dat irreeël is voor boeken. Verzakelijking is een rustige term, het is losgeslagen kapitalisme.''

Daar ligt volgens Van Krevelen de kern van het probleem. Met een zakelijke aanpak heeft hij geen problemen. VNU, Wolters en Elsevier zijn goede voorbeelden van concerns die in de jaren tachtig uitgeverijen stimuleerden de zaken professioneler aan te pakken, minder op de 'jongens-onder-elkaar-manier'. ,,Dat ging goed. Maar die uitgeverijen zagen bijtijds in dat de gebruikelijke economische ontwikkeling van een bedrijf, met enorme rendementseisen, niet past bij het boekenvak. Met onmogelijke eisen maak je het vak kapot.''

Zo'n vaart zal het niet lopen, denkt Lisa Kuitert, hoogleraar boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. ,,De verzakelijking hoort bij de moderne tijd. Daartegen kun je je niet verzetten. Maar die modernisering kan op meerdere manieren verlopen. Zelfstandige uitgeverijen en uitgeverijen die onder een ander concern dan PCM vallen, hebben niet dezelfde problemen als Meulenhoff nu heeft. De concerns moeten waken voor een sfeer van: 'wij zijn de baas en jullie onze schrijvende medewerkers. Dat is funest, want de auteurs vormen de basis van het bedrijf.'' Zij vindt het een slechte ontwikkeling dat de top van de concerns gevoed wordt met mensen uit het bedrijfsleven. ,,Die brachten eerst smeerkaasjes op de markt en denken met boeken hetzelfde te doen. Wat niet loopt gooien ze eruit. Dat kan niet. Literatuur vormt een geheel van pulp en kwaliteit, van goed en slecht verkopende boeken. Bovendien is het een kunstensector waarin ongrijpbare grootheden als talent, inspiratie en smaak een belangrijke rol spelen.''

Die grootheden krijgen steeds meer concurrentie van een term als economische groei en omzet, twee noodzakelijke voorwaarden om te blijven bestaan. Daardoor verschijnen elk jaar meer boeken. Om het risico te beperken drukken uitgeverijen een kleine oplage. Vervolgens krijgt het werkje, waarop de auteur tijden heeft zitten zwoegen, een of twee maanden in de boekhandel en als het dan niet verkoopt, ligt een volgend boek al klaar. Gevolg: een toenemend aantal titels. In 2000 brachten de uitgeverijen volgens de stichting Speurwerk met elkaar 12 000 nieuwe boektitels uit, waarvan ongeveer 700 romans (oorspronkelijk Nederlands én vertaald). Tegelijkertijd kopen mensen minder boeken. Het valt niet mee in die brij een boek te laten opvallen, laat staan te verkopen. Uitgeverij Vassallucci staat erom bekend bedreven te zijn een boek met de nodige bombarie 'in de markt te zetten'. Het verwijt klinkt dat Vassallucci een titel uitmelkt. ,,Dat is zo flauw'', reageert Lex Spaans, commercieel directeur bij Vassallucci. ,,Alsof wij onze boeken niet met liefde en toewijding maken. Van de vijftig boeken die we per jaar uitbrengen, zetten we misschien vier in de markt.'' Is het dan toch mogelijk een boek te laten slagen? ,,Ja, maar niet ieder boek. Met de juiste keuze, een flink mediacircus en een goede plek in de boekhandel is het mogelijk. Van het verdiende geld betalen we de stille, literaire juweeltjes.''

De commercialisering heeft positieve effecten, benadrukt Kuitert. Talent bij het publiek brengen, is niet eenvoudig. Zij onderzocht de ontvangst van multiculturele boeken en die bleken veel baat te hebben bij commerciële duw in de rug. ,,Dan nemen mensen het serieus. Net als met de grote literaire prijzen. Daarover wordt geklaagd -vooral door de verliezers - maar het toont het publiek dat literatuur een acceptabele kunstvorm is, die zonder subsidie kan bestaan. Er is niets mis met het promoten van een boek. Dat is een legitiem middel om te overleven.''

Maar vaak gooien uitgeverijen tien boeken massaal op de markt in de hoop dat er een uitschieter bij zit, die de overige negen bekostigt. Het doet bergen troep het licht zien. ,,Niet verstandig'', vindt Van Krevelen. ,,Dat is schieten met hagel. En echte kogels zijn beter.'' De uitgeverijen maken een lastige tijd door. Te bepalen wat uitgave verdient valt niet mee. ,,De uitgeverijen zijn zenuwachtig'', denkt Kuitert. ,,Ik heb best een beetje met ze te doen. Ze hebben mensen met een zeer goed ontwikkeld 'Fingerspitzengefühl' nodig en die zijn schaars. Als ze het even niet weten komen er wonderlijke boeken uit. Uitgeverijen proberen iets nieuws, geks, anders en spectaculairs te brengen. En dat is toch wel heel leuk.''

Een hausse aan kleine zelfstandige uitgevers ziet Kuitert niet ontstaan. ,,Schrijvers zijn ook zakelijk en afhankelijk van hun inkomen. Kleine ongebonden uitgeverijen ontvangen goede schrijvers met open armen, maar daar willen ze niet heen. Ze trekken zelf naar de grootste omdat ze de verkrijgbaarheid van hun boeken het allerbelangrijkste vinden.''

Van der Worp en Van Krevelen zijn pessimistischer over de grote jongens en verheugen zich over het ontstaan van beweging tegen de ongebreidelde concernvorming en schaalvergroting. En Eva Cossée is blij zelfstandig te zijn: ,,Het is geen kinderspel. Maar Balans en De Geus zijn prima voorbeelden van klein begonnen uitgeverijen, die het goed doen. Wij geven auteurs de persoonlijke aandacht die een medewerker van een concern uitgeverij niet altijd meer kan geven door de tijdsdruk en de omzetdruk.''

Van Krevelen: ,,Het is beslist mogelijk een kleine zelfstandige uitgeverij te voeren. Ik denk dat er een golf kleintjes bij komt. En dat juich ik als liefhebber van harte toe.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden