Het mooiste Nederland

Lopen langs de limes

Beeld RV

Dwars door Nederland, langs de Rijn, liep de grens van het Romeinse Rijk. Wie er oog voor heeft, vindt er de overblijfselen. Een tweedaagse tocht van Katwijk naar Alphen aan den Rijn.

Vroeg in de ochtend is het al druk op het strand van Katwijk. Renners, vissers, honden. We lopen in de zon, tussen branding en boulevard in. In zee zouden de resten liggen van het Romeinse fort Brittenburg. Geen enkele archeoloog weet precies waar. Of heeft de ruïnes ooit gezien. Moeilijk voor te stellen dat de waanzinnige keizer Caligula hier ooit zijn soldaten in het zand heeft opgesteld om slag tegen de zee te leveren. 

Volgens de geschiedschrijver Suetonius zou de keizer na zijn overwinning op Oceanus, de god van de zee, zijn soldaten bevolen hebben hun buit aan het strand te zoeken. Of de soldaten later in Rome tijdens hun triomftocht inderdaad schelpen bij zich hadden, is helaas niet bekend. Aan de sluis van Katwijk staat een modern bronzen beeld dat de strijd van de Romeinse soldaten verbeeldt.

We lopen langs de limes, de versterkte noordgrens van het Romeinse Rijk langs de Rijn. De eerste stop is het Katwijks Museum. Daar hangt een gravure van de Peutingerkaart, een kopie van een Romeinse reiskaart die zich uitstrekt van Engeland in het westen tot aan de Ganges in India. "Pax intrantibus", groet een Romeinse soldaat ons van het computerscherm, zodra het licht aanspringt. "Vrede voor hen die binnenkomen." Je krijgt het dringende advies de quiz te doen. Zo kom je er eindelijk achter hoeveel wegen er echt naar Rome leiden.

Wij lopen langs een provinciale weg door de weilanden naar het volgende dorp. Valkenburg is met zijn centrale plein, een pontje, een bakker en snackbar fijn overzichtelijk. Op een bankje aan het Castellumplein zien we de Romeinse dingen die we volgens de info moeten zien: de omtrek van een versterkt fort, het castellum Praetorium Agrippinae en de contouren van een poortgebouw. 

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld RV

Bufferzone

Je moet je de limes voorstellen als een soort bufferzone, gelegen aan de Rijn. Op vaste afstanden van elkaar lagen de kleinere castella (forten) en grote castra (legerkampen), verbonden met een weg. Behalve voor verdediging was de limes ook goed voor de handel. Bij de militaire versterkingen ontstonden kampdorpen met winkels, werkplaatsen, herbergen en bordelen.

Weer verder? Of was er hier ook nog een museumpje? Jazeker, in de kerktoren. Met de meneer van de kassa wachten we geduldig op zijn collega met de sleutel. Haast enthousiast vertelt hij hoe in 1940 de kerk gebombardeerd werd door de Duitsers en de toren dreigde om te vallen. "Een geluk bij een ongeluk. Het hele plein kwam bloot te liggen. Een feestje voor de archeologen. Geen enkel castellum is zo goed gedocumenteerd als dat van Valkenburg." 

We zien vondsten uit het fort en de omgeving: een geschilderd nep-bronzen vaasje en een skelet van een baby, gestorven door loodvergiftiging. Romeinse soldaten mochten niet trouwen, maar hadden wel vriendinnen. En kinderen dus. De vondsten maken indruk. Juist door de sobere, museale omgeving, zonder digitale toeters en bellen.

Na het dorp wacht weer een fietspad langs de provinciale weg. We zien daarop een reconstructie van een stuk Romeinse weg, geflankeerd door stenen cipressen.

We komen aan in Leiden, waar we zullen overnachten. Op zaterdagmiddag bruist de stad: zon, terrassen, markt. Op zondagmorgen is alles anders. We verlaten een verstild, mistig Leiden. We lopen via de Hoge Woerd de stad uit. Voor we er erg in hebben, ligt daar tussen de moderne woonwijken met flatgebouwen Archeologisch Park Matilo. De archeologische resten van het castellum, een fort voor zo'n 400 soldaten, liggen nog onder de grond. Alleen bij bouwwerkzaamheden krijgen de archeologen de kans te graven.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld RV

Gelegenheidslegertjes

Aarden wallen en twee gereconstrueerde wachttorens brengen het fort tot leven. Interessant is de informatie die midden op het veld te lezen is. Zo staat er op een gereconstrueerde ijzeren ballista dat er minstens drie soldaten aan te pas komen om deze katapult te bedienen. Zo konden ze de brandende vuurballen richting vijand slingeren. 

Ook wordt het verschil uitgelegd tussen het strak georganiseerde beroepsleger van de Romeinen en de gelegenheidslegertjes van de lokale stam, de Cananefaten. Alleen als er gevaar dreigde, vormden die een leger. Zelfs dan had ieder nog zijn eigen wapenuitrusting. Eenheid in verscheidenheid, moet je welhaast concluderen.

Dat denken we even later weer, wanneer we tussen een groep kerkgangers terechtkomen. Een grote kerk in het pittoreske, oude centrum van Leiderdorp gaat uit. We zien zwart, we zien lange rokken, we zien hoeden. 

Maar toch: een groot verschil. Daar gaat een zwart, strak rokje boven donkere pumps en een koket schuin gezet hoedje. Daar een donkere plooirok, platte schoenen en een grote hoed op een piekende, grijze knot. De mannen lijken meer op elkaar. In elk geval maken ze allemaal een opgewekte indruk.

De mist is opgetrokken, de zon schijnt weer uitbundig. En de weg is recht. Tot Alphen aan den Rijn volgen we het jaagpad. In de Romeinse tijd was dat een nederzetting met de naam Albaniana. Nu is het de stad waar het archeologische themapark Archeon ligt en zelfs het kinderdagverblijf De Romeinen herinnert aan een roemrucht verleden.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld RV

Rome's noordgrens

De limes, de noordgrens van het Romeinse Rijk, loopt in Nederland van Millingen aan de Rijn in het oosten tot Katwijk aan Zee in het westen. De grens heeft bijna vier eeuwen bestaan. Toch is er van de limes nu niets meer te zien. In 2011 is de limes op de voorlopige lijst van Unesco Werelderfgoedlijst gezet. Algemene info: langsdelimes.nl en romeinselimes.nl

De hiernaast beschreven wandeling (twee dagtochten) maakt deel uit van een routebeschrijving die in 14 dagen langs de hele limes van Katwijk naar Xanten loopt. Zie: limeswandeling.nl

Vandaag en morgen zijn de laatste twee dagen van de Romeinenweek, die voor de vierde keer wordt gehouden. Er zijn in het hele land elke dag tientallen activiteiten te bezoeken voor jong en oud rond de geschiedenis van de Romeinse tijd in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden