Loopt er een lijn van Mohammed A. naar Mohammed B.

'Veel christenen scheppen zich in de dialoog een islam naar hun eigen religieuze beeld en gelijkenis: vriendelijk, pretentieloos, ongevaarlijk, relativistisch, en voeren met deze islam een plezierig gesprek.'

In het dorp dat Wereld heet is sinds 11 september 2001 iets veranderd. De aanslag in Madrid op 11 maart 2004 bracht het geweld naar Europa en de moord op Theo van Gogh, de bedreigingen aan het adres van Ayaan Hirsi Ali en de dodenlijsten met Cohen en Aboutaleb brachten het geweld onder ons. We kijken anders naar elkaar, sterker nog, sinds we met een legitimatiebewijs op zak rondlopen zijn we zelf verdachten geworden.

We zijn het er in onze samenleving bijna allemaal over eens wie de grote boosdoener is: het moslim-extremisme, het islamitisch fundamentalisme of hoe we het ook maar noemen zullen. Er loopt een lijn van Osama bin Laden naar Mohammed B. Waar we het niet over eens zijn, is de vraag of er ook een lijn loopt van Mohammed de profeet naar Mohammed B. Met andere woorden: zijn islam en geweld onlosmakelijk met elkaar verbonden? Voert Mohammed B. alleen maar consequent uit wat Mohammed A. al vanaf het begin zei en deed? Daarover zijn we het niet eens. De mensen in de straat niet en de islamologen en arabisten ook niet.

Islam en geweld staan natuurlijk niet helemaal los van elkaar. Een gematigde moslim zei het zelf: ,,Wij, moslims, hebben wel een probleem. Niet elke moslim is een terrorist, maar verreweg de meeste terroristen in de wereld zijn wel moslims.'' Dat leidt tot de vraag: in hoeverre ligt het geweld in de islam, in de koran en in het optreden van Mohammed zelf verankerd?

Een vergelijking tussen het geweld in het christendom en de islam kan helpen om het goede perspectief voor de schets te krijgen. Ik heb het gevoel dat de christelijke theologen zichzelf vanuit een collectief schuldbesef als kritische gesprekspartners in het islam-debat uitgeschakeld hebben. Christenen lopen vaak voorop met het aandragen van munitie om zichzelf te laten beschieten: middeleeuwse kruistochten en negentiende-eeuws kolonialisme zijn daarin permanente bestanddelen. Ik zal het christelijk verleden niet beter maken dan het is, maar op het moment dat zelfbeschuldiging de historische werkelijkheid vertekent en trekken krijgt van de Stalin-processen in de jaren dertig van de vorige eeuw, is het goed om de andere kant van de zaak te laten zien.

Moeilijke passages

Op twee punten wil ik christendom en islam met elkaar vergelijken. Het eerste betreft het Boek (bijbel/koran) en de Persoon (Jezus/Mohammed). Het tweede raakt de geschiedenis: hoe zijn christendom en islam begonnen, hoe is het verder gegaan en hoe staat het met de kritische reflectie daarop?

Dat de koran een behoorlijke portie geweld herbergt, is sinds Submission I voldoende bekend: geweld tegen vrouwen, maar ook geweld tegen de vijanden van het ware geloof. Soera 9:5 roept op: 'dood dan de afgodendienaars waar gij hen ook vindt'. Zo is er nog meer te noemen, getuige Soera 4:89, 5:33 en 47:4. Het zou echter niet eerlijk zijn als ik als christelijk theoloog ook niet een aantal gewelddadige teksten uit de bijbel zou noemen, waar wij in de 21ste eeuw evengoed van schrikken. In Psalm 137:9 wordt de tegenstander van Babel geprezen, die de kinderen van deze vijand tegen de rots verplettert. In Deuteronomium 20:10-14 vinden we het Israëlitisch oorlogsrecht. Als de vijanden een vredesregeling aanvaarden, zullen ze tot herendienst worden gedwongen. ,,Als ze echter geen vrede willen sluiten en liever de strijd met u aangaan, en de HEER, uw God, u de belegerde stad in handen geeft, moet u alle mannelijke inwoners ter dood brengen. Maar de vrouwen en kinderen en het vee en alles wat er aan goederen in de stad is mag u buitmaken. U mag van de buit eten wat u wilt, want u krijgt het van de HEER, uw God.''

Fundamentalistische van-kaft-tot-kaft-exegeten redden zich meestal uit deze teksten door te zeggen dat God dat toen wel vroeg, maar nu niet meer vraagt. Of, dat dit een woord was dat wel Israël gold, maar niet de christenen van niet-joodse afkomst. Maar het probleem blijft. Is het mogelijk dat God bevolen heeft om een hele mannelijke stadsbevolking uit te roeien, zo ongeveer volgens het scenario van Srebrenica? Of kunnen de schrijvers van het heilige boek zich daarin vergist hebben? Hoeveel menselijks en kleinmenselijks hebben zij gemengd in die woorden die zij van de andere kant opvingen? Ik zeg dat, omdat ik vanuit de woorden en de weg van Jezus Christus begrepen heb dat God anders is. Ik weet dat er ongelukken kunnen gebeuren als het hele Oude Testament als boek van geweld wordt afgeschilderd (hetzelfde geldt voor de koran), ik weet ook dat er in dit boek stemmen klinken, die tot vrede oproepen (ook dat geldt voor de koran). Niettemin zullen christenen de stem van Jezus Christus bij gewelddadige bijbelteksten toch als een bijzondere tegenstem met een eigen gezag horen.

Hier ligt een verschil met wat in de mainstream van de islam wordt beleden. Daar is weinig kritische ruimte tussen Mohammed en de koran. De boodschap van Allah = de boodschap van Mohammed = de boodschap van de koran. De hermeneutiek, de set spelregels voor de vertolking van oude gezaghebbende woorden, is hier onderontwikkeld. Christelijke theologen weten (hopelijk!) dat niet elk gebod van Israël voor ons als niet-Joden geldt en dat een woord, dat in de Israëlitische patriarchale boerensamenleving van 2500 jaar geleden gold, niet zonder meer over te brengen is naar mensen in de geïndustrialiseerde, individualistische maatschappij van de 21ste eeuw. Dergelijke inzichten zijn in de moskee schaars.

Ik beroep me hiervoor op een ANP-bericht waarin moslimtheoloog Mohammed Ajouaou, adviseur bij de welzijnsorganisatie Prisma Brabant, aan het woord komt. 'Moeilijke passages' noemt Ajouaou de verzen in de koran die oproepen tot geweld tegen bijvoorbeeld ongelovigen. 'Heel voorzichtig' buigen moslims in Nederland zich volgens hem over de vraag wat ze met dat soort teksten aan moeten, ook al roept dat soms heftige weerstand op: 'Voor veel moslims komt dat neer op tornen aan Gods woord. De discussie komt vooral in maatschappelijke debatten op gang, nauwelijks in moskeeën.' Hij pleit ervoor gewelddadige koranverzen niet letterlijk te nemen of ze desnoods tussen haakjes te zetten. 'Dat is voor veel moslims, die de koran vers voor vers als Gods woord zien, taboe.'

Dit is een open islamitisch geluid. Dat bestaat dus wel. Maar het is in Nederland volgens de heer Ajouaou uitzonderlijk. Ik denk dat het ook in de wereldwijde oemma het minderheidsstandpunt van een enkeling is. Dit is theologisch revolutionair en ongehoord.

Mijn eerste conclusie is: christenen en moslims hebben allebei teksten in hun heilige boek staan die oproepen tot geweld. Christenen kunnen deze teksten makkelijker een plaats geven, omdat ze in de boodschap van Jezus Christus een ijkpunt hebben. Gematigde moslims hebben hier een probleem en uiteindelijk weinig verweer als extreme moslims hen wijzen op bepaalde teksten in de koran ter legitimering van geweld.

Mohammed en Jezus

Mijn tweede punt is dit: het christendom en de islam hebben een geheel verschillende start. Die van de islam is uiterst gewelddadig, die van het christendom is volstrekt geweldloos. Ik wil de islam niet demoniseren, maar wel de feiten laten spreken.

In de Middeleeuwen heeft men van twee kanten royaal geweld gebruikt. Islamieten hebben het christelijke Azië veroverd, christenen het Moorse Spanje terug veroverd. Islamieten hebben tot 1683 (beleg van Wenen) Europa bedreigd, christenen hebben met de kruistochten hun sporen verdiend. In deze korte schets kan natuurlijk geen recht worden gedaan aan de nuances. Er zijn ook perioden aan te wijzen waarin islamitische rijken bestonden die betrekkelijk tolerant waren en er is in de loop van de eeuwen in Christus' naam ongelofelijk veel bloed vergoten. Dat moeten we als christenen niet ontkennen en waar dat gebeurd is, past ons bescheidenheid en erkenning en schaamte.

Maar als we ons concentreren op het ontstaan van beide religies, de formative period, de periode waarin een godsdienst zijn grondtrekken krijgt, moeten we zeggen dat die fundamenteel verschillend is. Mohammed heeft geweld nooit geschuwd om zijn plannen door te zetten. Vanaf het begin is het zwaard geaccepteerd om de bedoelingen van Allah te realiseren. Daarvoor heeft Mohammed oorlogen gevoerd en daarvoor heeft hij een joodse stam, de Banoe Koraiza, die zich tegen hem verzette, af laten slachten.

Er is vanaf het begin in de islam een totale verbinding geweest van religie en (gewelddadige) politiek. De expansie van de islam begint al bij Mohammed en bij zijn dood in 632 is de halve maan bijna in het hele Arabische schiereiland geplant. Dertig jaar later is er een islamitisch rijk van Libië tot en met Perzië gesticht. Vergeleken met deze expansie stellen de kruistochten militair niets voor.

Een vergelijking met de ontstaansgeschiedenis van het christendom loont. Drie eeuwen lang hebben christenen in het Romeinse Rijk een getolereerde of vervolgde minderheid gevormd. Nooit zijn er in deze eerste eeuwen pogingen geweest om het evangelie met het zwaard te verbreiden. Dat zou ook absoluut niet in de geest van Jezus Christus zijn geweest. Als er iets duidelijk is over Jezus, dan is het dat Hij geen geweld gebruikte om zich tegen de Romeinen te verzetten, laat staan om zijn beweging met geweld te verbreiden.

Er zijn aanwijzingen dat het voor Jezus een reële verzoeking is geweest om naar de wapens te grijpen en het goede doel met het zwaard te realiseren. Het verhaal van de verzoeking in de woestijn zegt ons dat Jezus niet voor deze verzoeking bezweken is. De geschiedenis van Mohammed maakt duidelijk dat hij wel bezweek voor de verleiding van de macht. Jezus' tocht naar Jeruzalem was wezenlijk anders dan Mohammeds tocht naar Mekka.

Ik geef toe dat christenen in de geschiedenis daarom een grotere schuld op zich geladen hebben, omdat het geweld, dat zij in Gods naam en in Jezus' naam gebruikten, haaks stond op de woorden en daden van Jezus zelf. Een islamiet die geweld gebruikt, kan zich met een verwijzing naar Mohammed verregaand legitimeren. Een christen kan zich daarvoor niet op Jezus beroepen. Ik wil daarmee niet zeggen dat christenen nooit geweld mogen gebruiken, wel dat het een ontoelaatbaar middel is om het geloof te verspreiden. Op de vraag of geweld en islam onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, moeten we in elk geval zeggen dat de beginperiode van de islam buitengewoon gewelddadig is geweest.

Ik heb begrepen dat dit geweld ter verbreiding van het ware geloof wel aan spelregels gebonden is en dat er daarom verschillende antwoorden gegeven kunnen worden op de vraag of er een lijn loopt van Mohammed A. naar Mohammed B. Maar in de islamitische bronteksten en het voorbeeld van Mohammed zijn wel goede papieren te vinden voor moord en bedreiging van Allah's tegenstanders. Theo van Gogh heeft de profeet beledigd en Hirsi Ali is een afvallige. Ook als de gezaghebbende religieuze leiders in deze concrete gevallen geen doodvonnissen uitvaardigen, doet dat niets af aan het feit dat geweld in de islam over vrijwel de hele breedte principieel aanvaard wordt als middel tot het goede religieuze doel.

Een islam naar eigen beeld en gelijkenis

De tegenwerping ligt voor de hand: moeten we het verleden niet laten rusten? Verleden is verleden en wij leven nu. Het gaat er om hoe we nu leven en wat mensen nu doen. En moeten we dan niet zeggen dat de meerderheid van de moslims in de wereld en zeker in Nederland gewone vredelievende burgers zijn zonder terroristische bedoelingen? Dat laatste geloof ik graag, maar er is wel een probleem. Voor een moslim is het verleden nooit verleden, nooit weg, nooit iets dat je vergeten mag. Daar liggen zijn wortels. Een beetje moslim zal in Mohammed het grote voorbeeld zien dat in alles gevolgd moet worden. Het leven van Mohammed is normatief, het begin van de islam is de gouden tijd, die weer teruggeroepen moet worden.

Daar ligt het probleem voor de gematigde moslims tegenover de extreme moslims. Hebben de extreme moslims niet tot op zekere hoogte gelijk met hun greep naar het geweld om de wereld te veroveren voor Allah? Wat islamieten mijns inziens nodig hebben, is een kritische doordenking van hun eigen geestelijke wortels. Ik heb begrepen dat maar weinig moslims zich daar aan wagen. En ik begrijp ook dat dat moeilijk is en gevoelig ligt, want het betekent een behoorlijke verbouwing van het huis van de islam. Geen moslim zal het mij hopelijk kwalijk nemen dat ik geloof dat Isa (inderdaad, die uit Nazaret) daarbij helpen kan.

Ik ga nog één stap verder. Het christendom heeft zich in de loop van zijn geschiedenis zwaar bezondigd aan het gebruik van politieke en militaire macht om zijn positie veilig te stellen en zijn boodschap te verspreiden. Daarop is wel een diepgaande bezinning gekomen. De theoloog G.J. Heering schreef in 1928 De zondeval van het Christendom om te laten zien wat er vanaf keizer Constantijn de Grote fout is gegaan. Zelfs de paus heeft intussen de inquisitie veroordeeld. Of dat allemaal van harte is gegaan of afgedwongen door de verlichte tijdgeest laat zich natuurlijk vragen. Niettemin wordt er, zeker binnen de protestantse kerken, kritisch aangekeken tegen het gebruik van geweld om religieuze doelen na te streven. Veel christelijke theologen zijn dan ook zeer kritisch over de kruistochten. Maar het schokkende is dat het niet meevalt om islamitische theologen te vinden, die kritisch spreken over de veldtochten van Mohammed en de gewapende strijd ter verbreiding van de islam in de eerste eeuwen na het optreden van de profeet.

Bij mijn weten vindt kritische reflectie op de eigen geschiedenis in de islam niet of nauwelijks plaats. Het ligt juist omgekeerd. In de ongelofelijke expansie van de islam ziet men juist een teken van de waarheid en de goddelijkheid van deze religie. Ik vind dit typerend. Het maakt duidelijk dat er weinig interne discussie is (mogelijk is?) over de fundamentele verhouding van geloof en geweld. Dat bedoel ik met de zwakte van de gematigde islam tegenover de extreme islam. Het eigen verleden is niet verwerkt en onverwerkt verleden wreekt zich altijd op onverwachte momenten. Op 11 september 2001 bijvoorbeeld en op 11 maart en 2 november 2004.

Ik geloof dat de conclusie onontkoombaar is. Gebruik van geweld ter verwezenlijking van religieuze doelen is diep in de bodem van de islam verankerd. Islamitische theologen zullen dit geen leuke conclusie vinden. De meeste christelijke theologen in ons land trouwens ook niet. Maar ik ben bang dat de laatsten veelal gevangen zitten in een tunnelvisie waardoor ze de historische en actuele werkelijkheid niet meer onder ogen kunnen zien. Veel christenen scheppen zich in de dialoog een islam naar hun eigen religieuze beeld en gelijkenis: vriendelijk, pretentieloos, ongevaarlijk, relativistisch, en voeren met deze islam een plezierig gesprek.

Wie bang is dat ik hiermee op oorlogspad ga, kan ik geruststellen: ik heb herhaaldelijk gepleit voor ruimte voor moslims in ons dorp Driebergen om hun eigen moskee te kunnen bouwen (in feite zijn het er twee geworden). Per slot van rekening is het hier geen Saoedi-Arabië. Ik wil in mijn pastorale praktijk ook nog wel eens het advies van bisschop Muskens doorgeven: nodig je islamitische buurman/buurvrouw een keer op de koffie. We moeten in dit land wel verder met elkaar. Eerlijkheid en duidelijkheid kunnen daartoe misschien ook bijdragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden